VIÊM AMIDAN: DẤU HIỆU NHẬN BIẾT VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ KỊP THỜI

Viêm amidan: Dấu hiệu nhận biết và cách điều trị kịp thời

Viêm amidan là bệnh lý Tai Mũi Họng thường gặp, đặc biệt ở trẻ em nhưng cũng có thể xảy ra ở người trưởng thành. Bệnh có thể do virus hoặc vi khuẩn gây ra, với biểu hiện từ đau họng, sốt, khó nuốt đến amidan sưng đỏ, xuất hiện các mảng trắng trên bề mặt.

Phần lớn trường hợp viêm amidan cấp tính có thể cải thiện với điều trị phù hợp và chăm sóc tại nhà. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể diễn tiến nặng hoặc tái phát nhiều lần, gây ảnh hưởng đến ăn uống, giấc ngủ và chất lượng cuộc sống. Nhận biết sớm các dấu hiệu và thăm khám khi cần thiết giúp xác định nguyên nhân, từ đó có hướng điều trị phù hợp.

Viêm amidan là gì?

Amidan là các tổ chức lympho nằm ở vùng hầu họng, trong đó amidan khẩu cái là hai khối mô nằm hai bên họng và dễ quan sát khi há miệng. Các tổ chức này tham gia vào hoạt động miễn dịch tại vùng đường hô hấp và tiêu hóa trên.

Viêm amidan là tình trạng amidan bị viêm, thường do nhiễm virus hoặc vi khuẩn. Khi viêm, amidan có thể sưng đỏ, gây đau họng và khó nuốt; một số trường hợp xuất hiện các mảng trắng hoặc dịch tiết trên bề mặt amidan.

Viêm amidan có thể xuất hiện dưới dạng cấp tính, tái phát hoặc kéo dài. Việc phân biệt tình trạng cấp tính với viêm amidan tái diễn hoặc amidan quá phát có ý nghĩa trong lựa chọn hướng xử trí.

Nguyên nhân gây viêm amidan

Viêm amidan do virus

Virus là nguyên nhân thường gặp của viêm amidan, có thể xuất hiện cùng các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp như cảm lạnh hoặc cúm. Một số virus khác cũng có thể gây viêm vùng họng và amidan. Phần lớn trường hợp do virus sẽ tự cải thiện theo thời gian và không cần sử dụng kháng sinh.

Viêm amidan do vi khuẩn

Một số trường hợp viêm amidan liên quan đến vi khuẩn, trong đó liên cầu nhóm A (Streptococcus pyogenes) là tác nhân quan trọng cần lưu ý.

Viêm do liên cầu có thể biểu hiện bằng đau họng, sốt, amidan sưng đỏ hoặc có dịch tiết và hạch cổ. Tuy nhiên, chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng đôi khi không thể xác định chắc chắn nguyên nhân là virus hay liên cầu. Khi có chỉ định, bác sĩ có thể sử dụng xét nghiệm nhanh hoặc nuôi cấy dịch họng để hỗ trợ chẩn đoán.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ

Viêm amidan có thể dễ xuất hiện hơn ở người thường xuyên tiếp xúc với nguồn lây nhiễm đường hô hấp, đặc biệt trong môi trường đông người. Trẻ em trong độ tuổi đi học cũng là nhóm thường gặp bệnh do tiếp xúc gần với nhiều người và hệ miễn dịch đang phát triển.

Ngoài ra, tiền sử mắc các bệnh lý đường hô hấp trên, môi trường nhiều khói bụi và vệ sinh tay, vệ sinh đường hô hấp không tốt có thể góp phần làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Dấu hiệu nhận biết viêm amidan

Triệu chứng viêm amidan có thể khác nhau tùy nguyên nhân và mức độ viêm. Những dấu hiệu thường gặp gồm:

• Đau họng, đặc biệt đau tăng khi nuốt.
• Amidan sưng đỏ.
• Sốt, có thể kèm ớn lạnh.
• Khó nuốt hoặc cảm giác đau khi nuốt.
• Hạch vùng cổ sưng, đau.
• Amidan xuất hiện các mảng trắng hoặc dịch tiết.
• Hôi miệng.
• Đau đầu, mệt mỏi.
• Đau lan lên tai ở một số trường hợp.
• Ho hoặc các triệu chứng hô hấp khác, tùy nguyên nhân.

Đau đầu, mệt mỏi là một trong những dấu hiệu của amidan

Dấu hiệu viêm amidan ở trẻ em

Ở trẻ nhỏ, các biểu hiện đôi khi không rõ ràng như người lớn. Trẻ có thể:

• Quấy khóc, mệt mỏi.
• Biếng ăn hoặc bỏ ăn do đau khi nuốt.
• Sốt.
• Chảy nước dãi.
• Khó nuốt.
• Ngủ ngáy hoặc thở bằng miệng nếu amidan quá phát gây hẹp đường thở.
• Nôn hoặc đau bụng trong một số trường hợp.

Phụ huynh nên chú ý nếu trẻ thường xuyên đau họng, ngủ ngáy, thở miệng hoặc có những khoảng ngừng thở khi ngủ. Những biểu hiện này có thể liên quan đến tình trạng rối loạn hô hấp khi ngủ do amidan hoặc các tổ chức vùng mũi họng quá phát và cần được bác sĩ đánh giá.

Viêm amidan cấp tính và viêm amidan tái diễn khác nhau thế nào?

Viêm amidan cấp tính

Viêm amidan cấp thường khởi phát tương đối nhanh với các triệu chứng như đau họng, sốt, amidan sưng đỏ và khó nuốt. Nếu nguyên nhân là virus, bệnh thường cải thiện sau vài ngày. Nếu nghi ngờ nhiễm liên cầu nhóm A, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để quyết định có cần điều trị kháng sinh hay không.

Viêm amidan tái diễn hoặc mạn tính

Một số người bị viêm amidan lặp lại nhiều lần. Giữa các đợt cấp, người bệnh có thể vẫn gặp tình trạng khó chịu vùng họng, hơi thở có mùi hoặc cảm giác vướng họng.

Khi amidan phì đại đáng kể, đặc biệt ở trẻ em, tình trạng này có thể góp phần gây ngáy hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ. Trường hợp viêm tái diễn nhiều lần hoặc amidan quá phát gây ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe cần được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng đánh giá.

Viêm amidan có nguy hiểm không?

Phần lớn trường hợp viêm amidan không gây biến chứng nghiêm trọng và có thể hồi phục với điều trị phù hợp. Tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm trùng có thể lan sang các mô xung quanh và hình thành áp xe quanh amidan. Tình trạng này có thể gây đau họng dữ dội, thường rõ hơn ở một bên, khó nuốt, khó há miệng, thay đổi giọng nói hoặc chảy nước dãi.

Với nhiễm liên cầu nhóm A, điều trị đúng chỉ định có vai trò giảm nguy cơ một số biến chứng hậu nhiễm trùng. Vì vậy, người bệnh không nên tự xác định nguyên nhân chỉ dựa trên việc amidan có mảng trắng hay không.

Khi nào viêm amidan cần đi khám ngay?

Người bệnh cần được đánh giá y tế sớm nếu đau họng hoặc viêm amidan đi kèm:

• Khó thở hoặc cảm giác đường thở bị cản trở.
• Không thể nuốt nước hoặc chảy nhiều nước dãi.
• Đau họng dữ dội và nhanh chóng tăng lên.
• Khó há miệng.
• Giọng nói thay đổi rõ rệt, nói khó.
• Sưng vùng miệng hoặc họng.
• Đau họng nghiêm trọng một bên kèm sốt.
• Triệu chứng kéo dài hoặc không cải thiện sau khoảng một tuần.
• Viêm họng, viêm amidan tái phát nhiều lần.

Đặc biệt, khó thở, không thể nuốt hoặc sưng nhanh vùng miệng, họng là những dấu hiệu cần được xử trí khẩn cấp vì có thể liên quan đến biến chứng nhiễm trùng sâu vùng họng hoặc áp xe quanh amidan.

Viêm amidan được chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc khai thác triệu chứng, tiền sử bệnh và khám trực tiếp vùng họng. Qua quan sát, bác sĩ có thể đánh giá tình trạng sưng đỏ của amidan, dịch tiết, mảng trắng và các dấu hiệu viêm tại vùng hầu họng.

Trong trường hợp cần xác định nguyên nhân, đặc biệt khi nghi ngờ nhiễm liên cầu nhóm A, bác sĩ có thể chỉ định:

Test nhanh liên cầu

Xét nghiệm kháng nguyên nhanh có thể giúp phát hiện liên cầu nhóm A trong thời gian ngắn. Việc chỉ định xét nghiệm phụ thuộc vào tuổi, triệu chứng và đánh giá nguy cơ của bác sĩ.

Nuôi cấy dịch họng

Nuôi cấy dịch họng có thể được sử dụng để xác định vi khuẩn gây bệnh. Ở trẻ em và thanh thiếu niên có triệu chứng phù hợp, nếu test nhanh liên cầu âm tính, nuôi cấy dịch họng có thể được chỉ định để kiểm tra thêm.

Các xét nghiệm khác chỉ được thực hiện khi bác sĩ nhận thấy cần thiết dựa trên triệu chứng và tình trạng của từng người bệnh.

Cách điều trị viêm amidan kịp thời

Điều trị viêm amidan phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ bệnh, tuổi và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

Điều trị triệu chứng

Với trường hợp viêm do virus hoặc chưa có chỉ định điều trị đặc hiệu, mục tiêu chính là giảm triệu chứng và hỗ trợ cơ thể hồi phục.

Người bệnh có thể:

• Nghỉ ngơi đầy đủ.
• Uống đủ nước.
• Ưu tiên thức ăn mềm, dễ nuốt nếu đau họng.
• Súc miệng bằng nước muối ấm ở người lớn và trẻ đủ khả năng súc miệng an toàn.
• Sử dụng thuốc giảm đau, hạ sốt phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Ưu tiên thức ăn mềm, dễ nuốt nếu đau họng

Không nên cố ép trẻ ăn những thức ăn cứng hoặc khó nuốt khi đang đau họng. Việc đảm bảo trẻ uống đủ nước đặc biệt quan trọng khi có sốt hoặc ăn uống kém.

Điều trị bằng kháng sinh khi có chỉ định

Kháng sinh không có tác dụng đối với virus. Vì vậy, người bệnh không nên tự mua kháng sinh ngay khi thấy amidan sưng đỏ hoặc có mảng trắng.

Khi được xác định hoặc có đủ căn cứ chẩn đoán viêm họng do liên cầu nhóm A, bác sĩ có thể kê kháng sinh phù hợp. Penicillin hoặc amoxicillin thường được sử dụng làm lựa chọn đầu tay khi không có chống chỉ định. Người bệnh cần sử dụng thuốc đúng liều, đúng thời gian theo đơn và không tự ý ngừng thuốc.

Khi nào cần cắt amidan?

Không phải cứ viêm amidan là cần phẫu thuật. Cắt amidan thường được cân nhắc khi bệnh tái diễn nhiều lần, gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hoặc khi amidan quá phát gây rối loạn hô hấp khi ngủ.

Ở trẻ em, một trong những tiêu chí thường được sử dụng để cân nhắc cắt amidan do nhiễm trùng tái diễn là có ít nhất 7 đợt trong 1 năm, 5 đợt/năm trong 2 năm liên tiếp hoặc 3 đợt/năm trong 3 năm liên tiếp, đồng thời mỗi đợt cần có tài liệu ghi nhận phù hợp về triệu chứng và dấu hiệu lâm sàng. Nếu chưa đạt các tiêu chí này, theo dõi thường được ưu tiên trong nhiều trường hợp.

Ngoài nhiễm trùng tái diễn, tình trạng rối loạn hô hấp khi ngủ do amidan quá phát cũng có thể là lý do để bác sĩ cân nhắc phẫu thuật. Quyết định cuối cùng cần dựa trên đánh giá trực tiếp và lợi ích và nguy cơ ở từng người bệnh.

Có thể tự điều trị viêm amidan tại nhà không?

Với những trường hợp triệu chứng nhẹ, đặc biệt khi nguyên nhân là virus, người bệnh có thể chăm sóc và theo dõi tại nhà.

Tuy nhiên, tự điều trị không đồng nghĩa với tự dùng kháng sinh. Việc amidan có mảng trắng hoặc dịch tiết không đủ để khẳng định nhiễm khuẩn cần dùng kháng sinh.

Nếu triệu chứng không cải thiện, kéo dài hơn một tuần, tái phát nhiều lần hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường như khó nuốt, khó thở, đau tăng nhanh, người bệnh nên đi khám để được đánh giá nguyên nhân. Đến ngay khoa Tai Mũi Họng tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định để được bác sĩ đánh giá tình trạng sức khỏe.

Cách phòng ngừa viêm amidan

Vì nhiều trường hợp viêm amidan liên quan đến virus và vi khuẩn lây qua đường hô hấp, một số biện pháp giúp hạn chế nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.
• Hạn chế dùng chung ly, muỗng, khăn và vật dụng cá nhân.
• Che miệng khi ho, hắt hơi.
• Hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh đường hô hấp.
• Giữ vệ sinh răng miệng và vùng hầu họng.
• Uống đủ nước và duy trì chế độ ăn uống cân bằng.
• Tránh khói thuốc lá.
• Giữ môi trường sống thông thoáng, hạn chế khói bụi.
• Đưa trẻ đi khám khi viêm amidan tái diễn hoặc có dấu hiệu ảnh hưởng đến giấc ngủ, ăn uống và hô hấp.

Thường xuyên rửa tay phòng ngừa viêm amidan

Kết luận

Dấu hiệu viêm amidan thường gặp gồm đau họng, amidan sưng đỏ, đau hoặc khó nuốt, sốt, hạch cổ sưng và đôi khi xuất hiện các mảng trắng trên amidan. Phần lớn trường hợp do virus có thể tự cải thiện, trong khi viêm do liên cầu nhóm A có thể cần điều trị kháng sinh theo chỉ định.

Điều quan trọng là không tự dùng kháng sinh chỉ dựa vào triệu chứng và không chủ quan khi bệnh tái phát nhiều lần. Nếu viêm amidan kéo dài, tái diễn hoặc kèm khó thở, khó nuốt, khó há miệng, sưng vùng họng hay thay đổi giọng nói, người bệnh nên được thăm khám chuyên khoa Tai Mũi Họng kịp thời. Khi xác định đúng nguyên nhân và mức độ bệnh, bác sĩ có thể lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, từ chăm sóc và điều trị nội khoa đến cân nhắc phẫu thuật trong những trường hợp có chỉ định.