Trẻ biếng ăn là tình trạng khiến nhiều phụ huynh lo lắng, đặc biệt khi trẻ ăn ít hơn bình thường, thường xuyên từ chối thức ăn hoặc bữa ăn kéo dài nhưng trẻ chỉ ăn được vài thìa.

Tuy nhiên, không phải trường hợp trẻ ăn ít nào cũng là bệnh lý. Ở một số giai đoạn phát triển, nhu cầu năng lượng và khẩu vị của trẻ có thể thay đổi khiến trẻ ăn ít hơn trước.

Điều quan trọng là phụ huynh cần phân biệt biếng ăn sinh lý, kén ăn thông thường với những trường hợp biếng ăn kéo dài có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng hoặc liên quan đến vấn đề sức khỏe.

Vậy trẻ biếng ăn do đâu, cha mẹ nên làm gì và khi nào cần đưa trẻ đi khám? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

Trẻ biếng ăn là gì?

Biếng ăn thường được dùng để mô tả tình trạng trẻ:

• Ăn ít hơn so với trước đây.
• Thường xuyên từ chối bữa ăn.
• Không hứng thú với thức ăn.
• Chỉ chấp nhận một số món nhất định.
• Ngậm thức ăn lâu nhưng không nuốt.
• Bữa ăn thường xuyên kéo dài.
• Khó làm quen với thực phẩm hoặc kết cấu thức ăn mới.

Ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong độ tuổi tập đi, tình trạng kén ăn hoặc từ chối một số loại thức ăn khá phổ biến.

Nếu trẻ vẫn tăng trưởng phù hợp, hoạt động bình thường và chế độ ăn vẫn có sự đa dạng nhất định, việc ăn ít ở một số thời điểm chưa chắc đã là dấu hiệu bất thường. Các hướng dẫn Nhi khoa của NHS cũng lưu ý rằng kén ăn thường gặp ở trẻ nhỏ và phần lớn trẻ vẫn tăng trưởng bình thường.

Nguyên nhân khiến trẻ biếng ăn

Không có một nguyên nhân duy nhất gây biếng ăn ở tất cả trẻ.

Có trẻ biếng ăn chỉ trong vài ngày, nhưng cũng có trẻ từ chối thức ăn kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Dưới đây là những yếu tố thường gặp mà phụ huynh nên lưu ý.

1. Trẻ đang ở giai đoạn biếng ăn sinh lý

Trong quá trình phát triển, tốc độ tăng trưởng và nhu cầu năng lượng của trẻ không phải lúc nào cũng giống nhau.

Khi tốc độ tăng trưởng chậm lại, trẻ có thể cảm thấy ít đói hơn và lượng thức ăn trong mỗi bữa giảm xuống.

Đặc biệt ở trẻ nhỏ, việc bắt đầu thể hiện sở thích riêng cũng khiến trẻ dễ từ chối những món ăn mới hoặc chỉ muốn ăn một vài món quen thuộc.

Nếu trẻ vẫn vui chơi, ngủ nghỉ bình thường và tăng trưởng phù hợp thì phụ huynh không nên quá căng thẳng chỉ vì trẻ ăn ít trong một vài bữa.

2. Trẻ đang mắc bệnh hoặc mới khỏi bệnh

Khi trẻ bị sốt, cảm cúm, viêm họng, ho hoặc một số bệnh nhiễm trùng, cảm giác thèm ăn có thể tạm thời giảm.

Đau họng, nghẹt mũi hoặc mệt mỏi cũng có thể khiến trẻ không muốn ăn.

Thông thường, khẩu vị sẽ cải thiện khi trẻ hồi phục.

Tuy nhiên, nếu trẻ tiếp tục ăn rất ít sau khi khỏi bệnh hoặc kèm theo dấu hiệu bất thường khác, phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ.

3. Các vấn đề tiêu hóa khiến trẻ không muốn ăn

Một số vấn đề đường tiêu hóa có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói hoặc khiến trẻ không thoải mái khi ăn.

Ví dụ:

• Táo bón.
• Đầy bụng.
• Đau bụng.
• Tiêu chảy kéo dài.
• Nôn ói.
• Trào ngược hoặc khó chịu sau ăn.

Nếu trẻ thường xuyên táo bón, tiêu chảy hoặc có các triệu chứng tiêu hóa kéo dài đi kèm tình trạng ăn uống hạn chế, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám để tìm nguyên nhân.

4. Trẻ gặp vấn đề về răng miệng hoặc khả năng nhai nuốt

Trẻ có thể từ chối ăn nếu việc nhai hoặc nuốt khiến trẻ khó chịu.

Một số vấn đề có thể bao gồm:

• Đau răng.
• Viêm lợi.
• Loét miệng.
• Đau họng.
• Khó nhai.
• Khó nuốt.
• Không thích nghi được với một số kết cấu thức ăn.

Nếu trẻ thường xuyên ho, sặc, nôn ói, khó nhai hoặc tỏ ra đau khi ăn, phụ huynh không nên chỉ xem đây là biếng ăn thông thường.

Các vấn đề liên quan đến khả năng ăn và nuốt cần được nhân viên y tế đánh giá, đặc biệt khi có nguy cơ sặc hoặc ảnh hưởng đến lượng thức ăn trẻ nạp vào.

5. Trẻ uống nhiều sữa, nước hoặc ăn vặt trước bữa chính

Một nguyên nhân khá đơn giản nhưng dễ bị bỏ qua là trẻ đã no trước khi bước vào bữa ăn.

Nếu trẻ uống nhiều sữa, nước trái cây hoặc ăn bánh, kẹo, đồ ăn vặt sát giờ ăn, trẻ có thể không còn cảm giác đói.

Vì vậy, phụ huynh nên xây dựng giờ ăn chính và bữa phụ tương đối ổn định.

Hạn chế cho trẻ ăn vặt liên tục hoặc uống quá nhiều đồ uống ngay trước bữa ăn cũng có thể giúp trẻ nhận biết cảm giác đói tốt hơn. NHS cũng lưu ý việc trẻ uống quá nhiều trước bữa ăn có thể làm giảm khẩu vị.

6. Bữa ăn trở thành áp lực đối với trẻ

Nhiều phụ huynh vì lo con thiếu chất nên cố gắng ép trẻ ăn thêm.

Tuy nhiên, việc liên tục:

• Ép trẻ ăn.
• La mắng khi trẻ không ăn.
• Dọa trẻ.
• Bắt trẻ phải ăn hết khẩu phần.
• Đi theo trẻ để đút từng thìa.

có thể khiến trẻ cảm thấy bữa ăn là một trải nghiệm căng thẳng.

Một số hướng dẫn dinh dưỡng Nhi khoa khuyến cáo hạn chế việc ép buộc trẻ ăn vì áp lực trong bữa ăn có thể khiến trẻ càng từ chối thức ăn.

Phụ huynh nên tập trung tạo không khí bữa ăn thoải mái và cho trẻ cơ hội tự cảm nhận đói – no.

7. Trẻ có xu hướng kén ăn hoặc hạn chế nhiều nhóm thực phẩm

Một số trẻ chỉ chấp nhận một số món quen thuộc.

Ví dụ, trẻ chỉ ăn cơm trắng, cháo, bánh mì hoặc một vài món có kết cấu giống nhau.

Trong nhiều trường hợp, đây có thể chỉ là giai đoạn kén ăn.

Tuy nhiên, nếu danh sách món trẻ chấp nhận ngày càng thu hẹp hoặc trẻ loại bỏ hoàn toàn một hay nhiều nhóm thực phẩm, cần chú ý hơn đến nguy cơ khẩu phần không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng.

Biếng ăn và kén ăn có giống nhau không?

Hai tình trạng này thường được phụ huynh sử dụng thay thế cho nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Kén ăn thường liên quan đến việc trẻ có sở thích rõ ràng đối với một số món hoặc không muốn thử món mới.

Trong khi đó, biếng ăn thường được hiểu rộng hơn, bao gồm giảm hứng thú với thức ăn hoặc ăn ít hơn nhu cầu thông thường.

Một trẻ kén ăn vẫn có thể ăn đủ lượng thức ăn và phát triển bình thường.

Ngược lại, nếu trẻ ăn quá ít trong thời gian dài, sụt cân hoặc không tăng trưởng như mong đợi, cần được đánh giá kỹ hơn.

Trẻ biếng ăn bao lâu thì đáng lo?

Không nên đánh giá tình trạng của trẻ chỉ dựa trên một bữa ăn hoặc một ngày.

Có những ngày trẻ ăn nhiều và những ngày trẻ ăn ít.

Phụ huynh nên quan sát xu hướng trong một khoảng thời gian dài hơn, đồng thời chú ý đến:

• Cân nặng.
• Chiều cao.
• Mức độ hoạt động.
• Giấc ngủ.
• Khả năng tập trung.
• Tình trạng đi tiêu.
• Mức độ đa dạng của khẩu phần.

Nếu trẻ vẫn phát triển tốt, hoạt động bình thường và không có dấu hiệu bất thường, phụ huynh có thể tiếp tục theo dõi.

Ngược lại, biếng ăn kéo dài kèm ảnh hưởng đến tăng trưởng hoặc sức khỏe tổng thể là lý do nên đưa trẻ đi khám.

Trẻ biếng ăn khi nào cần đi khám?

Phụ huynh nên cân nhắc đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu tình trạng biếng ăn đi kèm một trong những biểu hiện sau:

• Sụt cân hoặc không tăng cân như mong đợi.
• Chiều cao hoặc cân nặng tăng trưởng chậm.
• Trẻ mệt mỏi, ít hoạt động hơn bình thường.
• Ăn ngày càng ít hoặc phạm vi thực phẩm ngày càng thu hẹp.
• Gần như không ăn một nhóm thực phẩm nào.
• Thường xuyên đau bụng, táo bón hoặc tiêu chảy.
• Nôn ói kéo dài.
• Trẻ đau hoặc khó chịu khi ăn.
• Thường xuyên ho, sặc hoặc khó nuốt khi ăn.
• Trẻ có biểu hiện yếu, lừ đừ hoặc thiếu năng lượng.
• Tình trạng ăn uống không cải thiện dù gia đình đã điều chỉnh cách tổ chức bữa ăn.

Các hướng dẫn Nhi khoa khuyến nghị tìm tư vấn y tế khi trẻ sụt cân, không tăng trưởng như mong đợi, gặp khó khăn khi ăn hoặc có chế độ ăn quá hạn chế.

Đưa trẻ đi khám sớm nếu biếng ăn kèm dấu hiệu bệnh

Nếu trẻ đang biếng ăn và đồng thời xuất hiện các triệu chứng như sốt kéo dài, nôn nhiều, mất nước, khó thở, lừ đừ hoặc tình trạng toàn thân xấu đi, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Không nên chỉ tập trung tìm cách kích thích trẻ ăn mà bỏ qua nguyên nhân gây bệnh phía sau.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ biếng ăn?

Trong trường hợp trẻ vẫn khỏe mạnh và không có dấu hiệu cảnh báo, phụ huynh có thể bắt đầu bằng việc điều chỉnh cách tổ chức bữa ăn.

Thiết lập giờ ăn cố định

Nên duy trì các bữa chính và bữa phụ vào những khung giờ tương đối ổn định.

Việc cho trẻ ăn liên tục cả ngày có thể khiến trẻ không hình thành cảm giác đói trước bữa chính.

Cho trẻ khẩu phần vừa phải

Một đĩa thức ăn quá đầy có thể khiến trẻ cảm thấy áp lực ngay từ đầu.

Hãy bắt đầu bằng một lượng nhỏ.

Nếu trẻ vẫn muốn ăn thêm, phụ huynh có thể bổ sung sau.

Không ép trẻ phải ăn hết

Cha mẹ có thể quyết định ăn món gì và ăn lúc nào, nhưng trẻ nên được phép quyết định ăn bao nhiêu dựa trên cảm giác đói – no của mình.

Việc ép ăn thường không giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh.

NHS cũng khuyến nghị duy trì bữa ăn bình tĩnh, không tạo áp lực khi trẻ từ chối thức ăn.

Tiếp tục giới thiệu món mới

Trẻ từ chối món ăn trong lần đầu tiên không có nghĩa là trẻ sẽ không bao giờ ăn món đó.

Có thể cần giới thiệu một loại thực phẩm nhiều lần trước khi trẻ bắt đầu làm quen.

Không nên biến việc thử món mới thành cuộc “đấu tranh” giữa cha mẹ và trẻ.

Tạo không khí bữa ăn thoải mái

Nếu có thể, hãy để trẻ ăn cùng gia đình.

Bữa ăn chung giúp trẻ quan sát cách người lớn và các thành viên khác ăn uống.

Hạn chế quát mắng, thúc ép hoặc liên tục bình luận về lượng thức ăn trẻ đã ăn.

Hạn chế đồ ăn vặt sát bữa chính

Trẻ thường xuyên ăn bánh, kẹo hoặc uống sữa ngay trước bữa ăn có thể không còn cảm thấy đói.

Phụ huynh nên sắp xếp bữa phụ hợp lý thay vì để trẻ ăn vặt bất kỳ lúc nào.

Theo dõi tăng trưởng thay vì chỉ nhìn lượng ăn

Không nên đánh giá dinh dưỡng của trẻ chỉ bằng câu hỏi:

“Hôm nay con ăn được mấy chén cơm?”

Thông tin quan trọng hơn là trẻ có đang tăng cân, tăng chiều cao và phát triển phù hợp theo thời gian hay không.

Nếu phụ huynh lo lắng về tăng trưởng của trẻ, bác sĩ Nhi khoa có thể đánh giá cân nặng và chiều cao theo biểu đồ tăng trưởng phù hợp với độ tuổi.

Có nên tự mua thuốc hoặc sản phẩm kích thích ăn ngon cho trẻ?

Khi thấy con ăn ít, nhiều phụ huynh có xu hướng tìm vitamin, siro hoặc các sản phẩm được quảng cáo là giúp trẻ “ăn ngon”.

Tuy nhiên, biếng ăn có nhiều nguyên nhân khác nhau.

Nếu trẻ biếng ăn do táo bón, đau họng, vấn đề răng miệng hoặc khó khăn trong nhai nuốt thì việc chỉ sử dụng sản phẩm kích thích ăn uống sẽ không giải quyết được nguyên nhân.

Cha mẹ cũng không nên tự ý bổ sung vitamin hoặc khoáng chất liều cao khi chưa biết trẻ có thực sự thiếu chất hay không.

Nếu trẻ biếng ăn kéo dài hoặc tăng trưởng không tốt, nên đưa trẻ đi khám trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung.

Bác sĩ kiểm tra gì khi trẻ biếng ăn?

Khi khám một trẻ biếng ăn, bác sĩ có thể hỏi về:

• Thời gian trẻ bắt đầu ăn ít.
• Những món trẻ thường ăn.
• Số bữa trong ngày.
• Lượng sữa và đồ uống.
• Thói quen ăn vặt.
• Triệu chứng tiêu hóa.
• Tiền sử bệnh.
• Quá trình tăng cân và tăng chiều cao.

Bác sĩ cũng có thể thăm khám để tìm những vấn đề có khả năng ảnh hưởng đến ăn uống.

Không phải mọi trẻ biếng ăn đều cần xét nghiệm.

Việc chỉ định xét nghiệm hoặc các đánh giá chuyên sâu sẽ phụ thuộc vào triệu chứng và kết quả thăm khám của từng trẻ.

Khám trẻ biếng ăn tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định

Nếu trẻ chỉ kén ăn trong một giai đoạn ngắn nhưng vẫn tăng trưởng tốt, phụ huynh có thể tiếp tục theo dõi và điều chỉnh thói quen ăn uống.

Tuy nhiên, nếu trẻ biếng ăn kéo dài, sụt cân, chậm tăng trưởng hoặc kèm các triệu chứng bất thường, việc thăm khám sẽ giúp xác định xem có nguyên nhân sức khỏe cần can thiệp hay không.

Phụ huynh có thể đưa trẻ đến Khám Nhi – Bệnh viện Đa khoa Gia Định để được bác sĩ đánh giá tình trạng sức khỏe, dinh dưỡng và tăng trưởng.

Khi đi khám, nên mang theo sổ khám bệnh, thông tin cân nặng – chiều cao gần đây và ghi lại những món trẻ thường ăn nếu có thể.

Điều này giúp bác sĩ có thêm thông tin để đánh giá tình trạng của trẻ.

Đừng để mỗi bữa ăn trở thành áp lực cho cả gia đình

Biếng ăn không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với trẻ đang thiếu chất hoặc mắc bệnh.

Điều quan trọng là theo dõi sự phát triển tổng thể của trẻ và nhận biết những dấu hiệu cần được kiểm tra.

Nếu chưa chắc tình trạng của trẻ là kén ăn thông thường hay biếng ăn cần can thiệp, phụ huynh có thể đăng ký khám Nhi tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định để được tư vấn phù hợp.

Câu hỏi thường gặp về trẻ biếng ăn

1. Trẻ biếng ăn có phải do thiếu kẽm không?

Thiếu một số vi chất có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và ăn uống, nhưng không thể kết luận trẻ biếng ăn là do thiếu kẽm chỉ dựa trên việc trẻ ăn ít.

Nếu nghi ngờ thiếu vi chất, bác sĩ cần đánh giá dựa trên khẩu phần, tình trạng tăng trưởng, triệu chứng và xét nghiệm khi cần thiết.

2. Trẻ biếng ăn nhưng vẫn tăng cân có đáng lo không?

Nếu trẻ vẫn tăng trưởng phù hợp, hoạt động bình thường và khẩu phần có mức độ đa dạng hợp lý thì tình trạng ăn ít trong một số giai đoạn có thể không đáng lo.

Tuy nhiên, phụ huynh vẫn nên tiếp tục theo dõi cân nặng, chiều cao và thói quen ăn uống của trẻ.

3. Trẻ chỉ ăn vài món quen thuộc có phải biếng ăn không?

Đây có thể là biểu hiện của kén ăn.

Nhiều trẻ nhỏ trải qua giai đoạn từ chối món mới.

Nếu trẻ ngày càng hạn chế thực phẩm, không ăn cả một nhóm thức ăn hoặc tình trạng bắt đầu ảnh hưởng đến tăng trưởng, nên trao đổi với bác sĩ.

4. Có nên ép trẻ ăn khi trẻ không muốn ăn?

Không nên biến bữa ăn thành cuộc ép buộc.

Áp lực có thể làm trẻ căng thẳng và tăng hành vi từ chối thức ăn.

Phụ huynh nên duy trì lịch ăn rõ ràng, cung cấp thực phẩm phù hợp và để trẻ chủ động hơn về lượng thức ăn mình ăn.

5. Trẻ biếng ăn nên khám chuyên khoa nào?

Nếu trẻ biếng ăn kéo dài hoặc kèm theo chậm tăng trưởng, phụ huynh có thể bắt đầu bằng khám Nhi.

Bác sĩ sẽ đánh giá tổng thể và quyết định có cần tư vấn dinh dưỡng hoặc khám chuyên khoa khác hay không.

Xem thêm: Khám Nhi – Bệnh viện Đa khoa Gia Định

6. Khi nào trẻ biếng ăn cần đi khám sớm?

Nên đưa trẻ đi khám nếu trẻ sụt cân, không tăng trưởng như mong đợi, mệt mỏi, đau khi ăn, khó nuốt, thường xuyên ho sặc hoặc chế độ ăn ngày càng hạn chế.

Nếu trẻ có biểu hiện bệnh cấp tính hoặc toàn trạng xấu đi, cần được đánh giá y tế sớm.

Cha mẹ cần nhớ gì khi trẻ biếng ăn?

Trẻ biếng ăn là tình trạng phổ biến và không phải lúc nào cũng xuất phát từ bệnh lý.

Thay vì chỉ tập trung vào lượng thức ăn trong từng bữa, phụ huynh nên quan sát quá trình tăng cân, tăng chiều cao, mức độ hoạt động và sức khỏe tổng thể của trẻ.

Một bữa ăn thoải mái, lịch ăn ổn định và không ép buộc thường có ích hơn việc tạo áp lực buộc trẻ phải ăn hết khẩu phần.

Nếu tình trạng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá nguyên nhân.

Tìm hiểu dịch vụ Khám Nhi tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định

Nguồn tham khảo

• NHS – Fussy eating and when to seek help
• HealthyChildren – American Academy of Pediatrics: Feeding problems
• Chelsea and Westminster Hospital NHS – Eating and feeding support

Lưu ý: Nội dung bài viết nhằm cung cấp thông tin tham khảo và không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường hoặc tình trạng ăn uống ảnh hưởng đến tăng trưởng, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá.