TIỂU RA MÁU: NGUYÊN NHÂN VÀ KHI NÀO CẦN ĐI KHÁM NGAY?
Tiểu ra máu: Nguyên nhân và khi nào cần đi khám ngay?
Tiểu ra máu là tình trạng có máu hoặc hồng cầu xuất hiện trong nước tiểu. Nước tiểu có thể chuyển sang màu hồng, đỏ, nâu hoặc vẫn có màu bình thường nhưng phát hiện hồng cầu khi xét nghiệm. Đây không phải là một bệnh riêng biệt mà là dấu hiệu có thể liên quan đến nhiều vấn đề của hệ tiết niệu, từ nhiễm trùng, sỏi đường tiết niệu đến các bệnh lý ở thận, bàng quang, tuyến tiền liệt.
Một số trường hợp tiểu ra máu có thể do nguyên nhân lành tính và điều trị được. Tuy nhiên, tiểu máu nhìn thấy bằng mắt thường, đặc biệt khi không kèm đau, vẫn cần được đánh giá y tế vì có thể là biểu hiện sớm của bệnh lý đường tiết niệu nghiêm trọng. Việc xác định nguyên nhân sớm giúp người bệnh được điều trị đúng hướng và hạn chế bỏ sót bệnh lý cần can thiệp.
Tiểu ra máu là gì?
Tiểu ra máu hay tiểu máu (hematuria) xảy ra khi hồng cầu xuất hiện trong nước tiểu.
Tình trạng này được chia thành hai dạng chính:
Tiểu máu đại thể
Là tình trạng máu trong nước tiểu đủ nhiều để có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Nước tiểu có thể có màu hồng, đỏ hoặc nâu sẫm, đôi khi xuất hiện cục máu đông.
Mức độ thay đổi màu sắc không phản ánh chính xác mức độ nghiêm trọng của nguyên nhân. Vì vậy, dù chỉ thấy nước tiểu hơi hồng và không đau, người bệnh vẫn nên được thăm khám để tìm nguyên nhân.
Tiểu máu vi thể
Là tình trạng có hồng cầu trong nước tiểu nhưng lượng máu quá ít để quan sát bằng mắt thường. Tình trạng này thường được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm nước tiểu.
Tiểu ra máu có nguy hiểm không?
Tiểu ra máu không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng không nên chủ quan. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào nguyên nhân, lượng máu, tình trạng sức khỏe và các triệu chứng đi kèm.
Nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc sỏi tiết niệu có thể gây tiểu máu và thường có hướng điều trị cụ thể. Trong khi đó, tiểu máu cũng có thể liên quan đến bệnh lý cầu thận hoặc ung thư đường tiết niệu. Các yếu tố như tuổi, giới tính, tiền sử hút thuốc, mức độ tiểu máu và tiền sử bệnh tiết niệu có thể ảnh hưởng đến nguy cơ bệnh lý ác tính.
Đặc biệt, tiểu máu đại thể không nên được xem nhẹ, kể cả khi người bệnh không cảm thấy đau hoặc tình trạng chỉ xuất hiện một lần. Việc đánh giá nguyên nhân cần dựa trên tuổi, yếu tố nguy cơ, triệu chứng và kết quả thăm khám, xét nghiệm.
Nguyên nhân gây tiểu ra máu
Máu có thể xuất phát từ bất kỳ vị trí nào trong hệ tiết niệu, bao gồm thận, niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo. Ở nam giới, các bệnh lý tuyến tiền liệt cũng có thể liên quan đến tiểu máu.
Nhiễm trùng đường tiết niệu
Nhiễm trùng đường tiết niệu, đặc biệt là viêm bàng quang, có thể gây tổn thương và viêm niêm mạc đường tiết niệu, dẫn đến xuất hiện máu trong nước tiểu.
Người bệnh thường có các triệu chứng đi kèm như:
- Tiểu buốt, tiểu rát.
- Tiểu nhiều lần, tiểu gấp.
- Nước tiểu đục hoặc có mùi bất thường.
- Đau vùng bụng dưới.
- Có thể tiểu ra máu.
Nếu nhiễm trùng lan lên thận, người bệnh có thể xuất hiện sốt, rét run và đau vùng hông lưng. Đây là tình trạng cần được thăm khám sớm.
Sỏi thận và sỏi đường tiết niệu
Sỏi hình thành khi các chất khoáng trong nước tiểu kết tinh và tạo thành những khối rắn trong đường tiết niệu.
Khi sỏi di chuyển, cạnh của viên sỏi có thể gây tổn thương niêm mạc, từ đó dẫn đến tiểu máu. Tùy vị trí và kích thước sỏi, người bệnh có thể đồng thời bị đau quặn vùng hông lưng, đau lan xuống bụng dưới hoặc vùng bẹn, buồn nôn và nôn.
Bệnh lý tuyến tiền liệt
Ở nam giới, phì đại lành tính tuyến tiền liệt có thể liên quan đến tiểu máu, mặc dù đây không phải biểu hiện thường gặp nhất.
Người bệnh thường có các triệu chứng đường tiểu dưới như tiểu khó, dòng tiểu yếu, tiểu nhiều lần, tiểu đêm hoặc cảm giác tiểu không hết. Trong một số trường hợp, tình trạng tăng sinh mạch máu và thay đổi tại tuyến tiền liệt có thể góp phần gây chảy máu đường tiểu.
Ngoài phì đại lành tính, các bệnh lý khác của tuyến tiền liệt cũng cần được bác sĩ đánh giá khi nam giới xuất hiện tiểu máu.
Bệnh lý ở thận
Một số bệnh lý tại thận có thể gây hồng cầu đi vào nước tiểu. Đặc biệt, các bệnh ảnh hưởng đến cầu thận có thể gây tiểu máu vi thể hoặc đại thể.
Tiểu máu do bệnh lý cầu thận đôi khi đi kèm protein trong nước tiểu, phù, tăng huyết áp hoặc bất thường chức năng thận. Khi có những dấu hiệu này, người bệnh có thể cần được đánh giá chuyên khoa Thận – Tiết niệu tùy nguyên nhân nghi ngờ.
Viêm hoặc tổn thương đường tiết niệu
Chấn thương vùng thận, bàng quang hoặc đường tiết niệu có thể gây chảy máu vào nước tiểu. Tiểu máu sau chấn thương vùng bụng, lưng hoặc vùng chậu cần được đánh giá y tế, đặc biệt khi đi kèm đau hoặc khó tiểu.
Một số thủ thuật, can thiệp đường tiết niệu cũng có thể gây tiểu máu trong thời gian nhất định. Tuy nhiên, nếu máu xuất hiện nhiều, kéo dài hoặc kèm triệu chứng bất thường, người bệnh cần liên hệ với cơ sở y tế.
Ung thư đường tiết niệu
Tiểu máu có thể là một trong những dấu hiệu của ung thư đường tiết niệu, bao gồm ung thư bàng quang, thận hoặc một số bệnh lý ác tính khác.
Đáng lưu ý, ung thư đường tiết niệu có thể gây tiểu máu mà không gây đau. Vì vậy, không nên chỉ chờ đến khi xuất hiện đau mới đi khám. Nguy cơ bệnh lý ác tính tăng lên ở một số nhóm có yếu tố nguy cơ như tuổi cao, hút thuốc lá hoặc từng tiếp xúc với một số hóa chất nghề nghiệp.
Tiểu máu không đồng nghĩa với ung thư. Tuy nhiên, cần loại trừ nguyên nhân này khi người bệnh thuộc nhóm nguy cơ hoặc có biểu hiện phù hợp.
Thuốc và một số yếu tố khác
Một số thuốc có thể làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc khiến tình trạng tiểu máu biểu hiện rõ hơn. Người đang sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu vẫn cần được đánh giá nguyên nhân tiểu máu thay vì mặc định cho rằng máu trong nước tiểu chỉ do thuốc.
Ngoài ra, vận động thể lực cường độ cao đôi khi có thể gây tiểu máu tạm thời. Một số thực phẩm hoặc thuốc có thể làm nước tiểu đổi màu nhưng không phải trường hợp nước tiểu đỏ đều là tiểu máu. Vì vậy, xét nghiệm nước tiểu có vai trò xác định có thực sự xuất hiện hồng cầu hay không.
Dấu hiệu tiểu ra máu cần lưu ý
Tiểu máu có thể xuất hiện đơn độc hoặc đi kèm các triệu chứng khác. Một số biểu hiện thường gặp gồm:
- Nước tiểu màu hồng, đỏ hoặc nâu.
- Có cục máu đông trong nước tiểu.
- Tiểu buốt, tiểu rát.
- Tiểu nhiều lần hoặc tiểu gấp.
- Đau vùng bụng dưới.
- Đau vùng hông lưng hoặc thắt lưng.
- Sốt, rét run.
- Tiểu khó hoặc dòng tiểu yếu.
- Cảm giác tiểu không hết.
- Phù hoặc tăng huyết áp trong một số bệnh lý thận.
Tiểu ra máu kèm tiểu buốt, tiểu rát là một dấu hiệu cần đến thăm khám bác sĩ
Màu nước tiểu không thể giúp xác định chính xác nguyên nhân. Vì vậy, khi xuất hiện máu trong nước tiểu, người bệnh cần được đánh giá dựa trên triệu chứng, tiền sử và xét nghiệm cần thiết.
Khi nào tiểu ra máu cần đi khám ngay?
Người bệnh nên đi khám sớm ngay khi nhận thấy máu trong nước tiểu, đặc biệt khi đây là lần đầu tiên xuất hiện hoặc tình trạng tái diễn mà chưa rõ nguyên nhân.
Cần đến cơ sở y tế khẩn cấp khi tiểu máu đi kèm:
- Không thể đi tiểu hoặc bí tiểu.
- Xuất hiện nhiều cục máu đông gây tắc dòng tiểu.
- Chảy máu nhiều hoặc nước tiểu đỏ đậm kéo dài.
- Đau dữ dội vùng hông lưng hoặc bụng.
- Sốt cao, rét run.
- Choáng váng, mệt lả hoặc có dấu hiệu mất máu.
- Tiểu máu sau chấn thương vùng bụng, lưng hoặc vùng chậu.
- Đang có bệnh lý tiết niệu hoặc bệnh thận và xuất hiện tiểu máu bất thường.
Đặc biệt, tiểu máu kèm bí tiểu do cục máu đông là tình trạng cần xử trí y tế khẩn cấp, bởi máu đông có thể cản trở dòng nước tiểu và làm bàng quang căng lên.
Tiểu ra máu được chẩn đoán như thế nào?
Bác sĩ sẽ dựa trên triệu chứng, tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng và thăm khám để xác định hướng kiểm tra phù hợp.
Xét nghiệm nước tiểu
Đây thường là một trong những bước đầu tiên để xác định có hồng cầu trong nước tiểu hay không. Xét nghiệm cũng có thể cung cấp thông tin về bạch cầu, nitrite, protein và các bất thường khác, từ đó hỗ trợ đánh giá nhiễm trùng hoặc bệnh lý thận.
Nếu nghi ngờ tiểu máu vi thể, kết quả kính hiển vi có vai trò quan trọng. Que thử nước tiểu dương tính với máu không nên được xem là đủ để chẩn đoán tiểu máu vi thể.
Xét nghiệm máu
Xét nghiệm máu để đánh giá tình trạng
Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm công thức máu, chức năng thận hoặc các xét nghiệm khác để đánh giá tình trạng toàn thân và tìm nguyên nhân.
Siêu âm hệ tiết niệu
Siêu âm có thể giúp khảo sát thận, bàng quang và tuyến tiền liệt ở nam giới, đồng thời hỗ trợ phát hiện một số bất thường như sỏi, ứ nước hoặc khối bất thường.
Chụp CT hoặc các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác
Tùy nguy cơ và nguyên nhân nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định CT hệ tiết niệu hoặc phương pháp hình ảnh khác để đánh giá thận, niệu quản và các cấu trúc liên quan.
Nội soi bàng quang
Nội soi bàng quang giúp bác sĩ quan sát trực tiếp niêm mạc niệu đạo và bàng quang, từ đó phát hiện các tổn thương có thể gây chảy máu.
Không phải mọi trường hợp tiểu máu đều cần thực hiện tất cả các xét nghiệm trên. Theo khuyến cáo hiện nay, mức độ đánh giá được lựa chọn dựa trên nguy cơ của từng người bệnh, thay vì áp dụng một quy trình giống nhau cho tất cả.
Điều trị tiểu ra máu như thế nào?
Tiểu máu không có một phương pháp điều trị chung. Bác sĩ cần xác định nguyên nhân trước khi lựa chọn hướng xử trí.
- Nếu do nhiễm trùng đường tiết niệu, điều trị tập trung vào tác nhân gây bệnh theo chỉ định.
- Nếu do sỏi tiết niệu, phương pháp điều trị phụ thuộc vào vị trí, kích thước sỏi và tình trạng tắc nghẽn.
- Nếu liên quan đến phì đại tuyến tiền liệt, bác sĩ có thể lựa chọn điều trị nội khoa hoặc can thiệp tùy mức độ.
- Nếu do bệnh lý thận, người bệnh cần được điều trị theo nguyên nhân và có thể cần phối hợp chuyên khoa.
- Nếu phát hiện khối u hoặc bệnh lý ác tính, phương pháp điều trị được lựa chọn dựa trên loại bệnh và giai đoạn.
- Nếu tiểu máu liên quan đến thuốc, bác sĩ sẽ đánh giá lại thuốc đang sử dụng và nguy cơ chảy máu trước khi quyết định thay đổi điều trị.
Do đó, không nên tự mua thuốc cầm máu hoặc thuốc điều trị tiết niệu khi chưa xác định nguyên nhân. Nếu gặp các triệu chứng bất thường, đến ngay Khoa Nội tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định để được bác sĩ thăm khám và tư vấn hướng điều trị phù hợp.
Có thể phòng ngừa tiểu ra máu không?
Không phải tất cả nguyên nhân gây tiểu máu đều có thể phòng ngừa. Tuy nhiên, một số thói quen có thể góp phần bảo vệ sức khỏe đường tiết niệu:
- Uống đủ nước theo nhu cầu của cơ thể và tình trạng sức khỏe.
- Không nhịn tiểu thường xuyên.
- Giữ vệ sinh vùng sinh dục đúng cách.
- Điều trị các bệnh lý đường tiết niệu theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Duy trì chế độ ăn uống cân bằng.
- Hạn chế hút thuốc lá.
- Thực hiện các biện pháp phòng ngừa sỏi tiết niệu nếu thuộc nhóm nguy cơ.
- Khám định kỳ nếu có tiền sử bệnh thận, sỏi tiết niệu, bệnh tuyến tiền liệt hoặc các yếu tố nguy cơ ung thư đường tiết niệu.
Kết luận
Tiểu ra máu là một dấu hiệu cần được quan tâm, không nên tự xem là triệu chứng bình thường hoặc chỉ do “nóng trong người”. Nguyên nhân có thể đơn giản như nhiễm trùng đường tiết niệu, nhưng cũng có thể liên quan đến sỏi, bệnh lý thận, tuyến tiền liệt hoặc các bệnh lý ác tính của đường tiết niệu.
Nếu phát hiện nước tiểu có màu hồng, đỏ, nâu bất thường hoặc xét nghiệm cho thấy có hồng cầu trong nước tiểu, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân. Trường hợp tiểu ra máu nhiều, có cục máu đông gây bí tiểu, đau dữ dội, sốt rét run, choáng váng hoặc xuất hiện sau chấn thương cần được xử trí y tế ngay.
Phát hiện nguyên nhân sớm giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, đồng thời hạn chế nguy cơ bỏ sót các bệnh lý tiết niệu cần can thiệp.


