Sốt xuất huyết ở trẻ em: Dấu hiệu nhận biết, chăm sóc và phòng bệnh đúng cách

Sốt xuất huyết ở trẻ em là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi vằn Aedes. Bệnh thường gia tăng vào mùa mưa, khi điều kiện thời tiết thuận lợi cho muỗi sinh sản và phát triển.

Phần lớn trẻ mắc sốt xuất huyết có thể hồi phục nếu được phát hiện sớm, chăm sóc đúng cách và theo dõi sát. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể diễn tiến nặng trong thời gian ngắn, gây sốc, xuất huyết nghiêm trọng, tổn thương cơ quan hoặc đe dọa tính mạng.

Điều đáng lưu ý là giai đoạn nguy hiểm của bệnh thường xuất hiện khi trẻ bắt đầu giảm hoặc hết sốt. Vì vậy, cha mẹ không nên chủ quan khi thấy thân nhiệt của trẻ trở về bình thường.

Sốt xuất huyết ở trẻ em là gì?

Sốt xuất huyết Dengue là bệnh do virus Dengue gây ra. Virus được truyền từ người bệnh sang người khỏe mạnh thông qua vết đốt của muỗi cái thuộc giống Aedes, phổ biến nhất là muỗi Aedes aegypti.

Muỗi vằn thường sinh sản trong các dụng cụ hoặc khu vực có nước đọng như:

• Bình hoa và chậu cây.
• Lu, chum, xô và thùng chứa nước.
• Lốp xe cũ.
• Máng xối.
• Chai lọ và vật dụng bỏ đi.
• Khay nước phía sau tủ lạnh.
• Các hốc hoặc khu vực đọng nước quanh nhà.

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Trẻ em là nhóm cần được đặc biệt quan tâm vì trẻ nhỏ đôi khi chưa thể mô tả chính xác cảm giác đau, mệt hoặc những thay đổi bất thường trong cơ thể.

Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị sốt xuất huyết. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào bù dịch phù hợp, kiểm soát triệu chứng và theo dõi các dấu hiệu cảnh báo để can thiệp kịp thời.

Nguyên nhân gây sốt xuất huyết ở trẻ em

Trẻ mắc sốt xuất huyết sau khi bị muỗi mang virus Dengue đốt. Muỗi có thể nhiễm virus khi hút máu người đang mắc bệnh, sau đó truyền virus sang người khác qua những lần đốt tiếp theo.

Sốt xuất huyết không lây trực tiếp từ trẻ này sang trẻ khác qua tiếp xúc thông thường, ăn uống chung hoặc hắt hơi. Tuy nhiên, người bệnh có thể trở thành nguồn virus để muỗi tiếp tục truyền bệnh trong cộng đồng.

Do muỗi truyền bệnh có thể hoạt động vào ban ngày, trẻ vẫn cần được bảo vệ khỏi muỗi đốt cả ban ngày lẫn ban đêm.

Các giai đoạn của sốt xuất huyết ở trẻ em

Sốt xuất huyết ở trẻ em thường diễn tiến qua ba giai đoạn chính. Mỗi giai đoạn có những biểu hiện và mức độ nguy hiểm khác nhau.

Giai đoạn sốt

Giai đoạn sốt thường xuất hiện trong những ngày đầu của bệnh. Trẻ có thể sốt cao đột ngột, liên tục hoặc khó hạ.

Các biểu hiện có thể gặp gồm:

• Sốt cao từ 39–40°C.
• Mệt mỏi, quấy khóc hoặc lừ đừ.
• Đau đầu.
• Đau sau hốc mắt, thường dễ nhận biết hơn ở trẻ lớn.
• Đau cơ, đau khớp.
• Chán ăn.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Đau bụng.
• Có thể xuất hiện phát ban.

Những biểu hiện này có thể giống với cúm, sốt siêu vi hoặc một số bệnh nhiễm trùng khác. Vì vậy, cha mẹ không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào triệu chứng.

Giai đoạn nguy hiểm

Giai đoạn nguy hiểm thường xảy ra quanh thời điểm trẻ bắt đầu hạ sốt, phổ biến trong khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh.

Đây là thời điểm cha mẹ dễ chủ quan vì thấy trẻ không còn sốt cao. Tuy nhiên, trẻ vẫn có nguy cơ thoát huyết tương, xuất huyết, tụt huyết áp, sốc hoặc tổn thương các cơ quan.

Các dấu hiệu cảnh báo thường xuất hiện trong vòng 24–48 giờ sau khi cơn sốt giảm.

Giai đoạn hồi phục

Nếu vượt qua giai đoạn nguy hiểm và được điều trị phù hợp, trẻ có thể bước vào giai đoạn hồi phục.

Một số biểu hiện cải thiện gồm:

• Trẻ tỉnh táo hơn.
• Ăn uống tốt hơn.
• Đi tiểu nhiều hơn.
• Tay chân ấm.
• Huyết áp và tuần hoàn ổn định.
• Không xuất hiện thêm dấu hiệu xuất huyết.

Trong giai đoạn này, việc bù dịch vẫn cần thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ. Cha mẹ không nên tự ý truyền dịch hoặc ép trẻ uống quá nhiều nước trong thời gian ngắn.

Dấu hiệu thường gặp của sốt xuất huyết ở trẻ em

Các triệu chứng của sốt xuất huyết ở trẻ em có thể khác nhau tùy theo độ tuổi, thể trạng và mức độ bệnh.

Cha mẹ nên chú ý khi trẻ có những biểu hiện sau:

• Sốt cao đột ngột và liên tục.
• Khó hạ sốt hoặc sốt tái lại.
• Mệt mỏi, ít chơi.
• Quấy khóc nhiều hơn bình thường.
• Đau đầu hoặc đau sau mắt.
• Đau mỏi cơ thể.
• Đau bụng.
• Chán ăn.
• Buồn nôn hoặc nôn.
• Nổi ban trên da.
• Có chấm xuất huyết dưới da.
• Chảy máu mũi hoặc chảy máu chân răng.

Không phải trẻ mắc sốt xuất huyết nào cũng xuất hiện đầy đủ các triệu chứng trên. Một số trường hợp trong những ngày đầu chỉ có biểu hiện sốt và mệt mỏi.

Vì vậy, khi trẻ sốt cao chưa rõ nguyên nhân, đặc biệt trong thời điểm sốt xuất huyết gia tăng, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được khám và hướng dẫn theo dõi.

Dấu hiệu cảnh báo sốt xuất huyết nặng ở trẻ em

Cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay nếu xuất hiện một trong những dấu hiệu sau:

Đau bụng nhiều

Trẻ đau bụng liên tục, đau tăng dần hoặc đau nhiều ở vùng dưới sườn phải có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh đang diễn tiến nặng.

Ở trẻ nhỏ chưa biết nói, cha mẹ có thể nhận thấy trẻ quấy khóc, co chân lên bụng hoặc phản ứng mạnh khi chạm vào vùng bụng.

Nôn nhiều hoặc nôn liên tục

Trẻ nôn nhiều lần, không uống được nước hoặc nôn ngay sau khi uống cần được thăm khám sớm. Nôn kéo dài có thể làm tăng nguy cơ mất nước và rối loạn tuần hoàn.

Thay đổi ý thức hoặc hành vi

Các biểu hiện đáng lo ngại gồm:

• Lừ đừ.
• Li bì.
• Khó đánh thức.
• Vật vã.
• Kích thích bất thường.
• Quấy khóc dai dẳng.
• Trẻ không còn tương tác như bình thường.

Tay chân lạnh, da lạnh ẩm

Tay chân lạnh, da tái hoặc lạnh ẩm có thể liên quan đến tình trạng tuần hoàn kém và nguy cơ sốc.

Có biểu hiện xuất huyết

Cha mẹ cần đưa trẻ đi cấp cứu nếu trẻ:

• Chảy máu mũi nhiều.
• Chảy máu chân răng.
• Nôn ra máu.
• Đi ngoài phân đen hoặc có máu.
• Tiểu ra máu.
• Xuất hiện nhiều chấm đỏ hoặc mảng bầm bất thường trên da.

Tiểu ít

Trẻ đi tiểu ít hơn bình thường, nước tiểu sẫm màu hoặc không đi tiểu trong nhiều giờ có thể là dấu hiệu mất nước hoặc tuần hoàn không đảm bảo.

Khó thở hoặc mệt nhiều

Trẻ thở nhanh, khó thở, tức ngực, mệt nhiều hoặc không thể nằm yên cần được đưa đến bệnh viện ngay.

Đau bụng nhiều, nôn liên tục, xuất huyết niêm mạc, mệt lả, kích thích hoặc buồn ngủ bất thường đều là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Vì sao hết sốt vẫn có thể nguy hiểm?

Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng trẻ hết sốt đồng nghĩa với đã khỏi bệnh.

Trên thực tế, giai đoạn hạ sốt có thể trùng với thời điểm trẻ bước vào giai đoạn nguy hiểm. Khi đó, tình trạng thoát huyết tương có thể xảy ra, khiến thể tích tuần hoàn giảm và làm tăng nguy cơ sốc.

Do đó, từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, cha mẹ cần tiếp tục theo dõi sát trẻ, kể cả khi trẻ đã giảm sốt.

Những yếu tố cần theo dõi gồm:

• Mức độ tỉnh táo của trẻ.
• Tình trạng đau bụng.
• Số lần nôn.
• Khả năng ăn uống.
• Số lần đi tiểu.
• Màu sắc da và nhiệt độ tay chân.
• Biểu hiện chảy máu.
• Nhịp thở.
• Mức độ mệt mỏi.

Trẻ điều trị ngoại trú cần tái khám theo đúng lịch hẹn của bác sĩ. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu kiểm tra công thức máu hoặc theo dõi hằng ngày tùy theo diễn tiến bệnh.

Chăm sóc trẻ bị sốt xuất huyết tại nhà như thế nào?

Trẻ chỉ nên được chăm sóc tại nhà khi đã được nhân viên y tế đánh giá, chưa có dấu hiệu cảnh báo và có hướng dẫn theo dõi cụ thể.

Bù nước đúng cách

Cha mẹ nên cho trẻ uống nước thường xuyên, từng lượng nhỏ và chia thành nhiều lần.

Có thể sử dụng:

• Nước lọc.
• Oresol được pha đúng theo hướng dẫn.
• Nước canh.
• Nước trái cây phù hợp.
• Dung dịch điện giải theo chỉ định của nhân viên y tế.

Không nên tự ý thay đổi lượng nước khi pha oresol. Dung dịch quá đặc hoặc quá loãng đều có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ.

Nếu trẻ nôn, nên cho trẻ nghỉ trong thời gian ngắn rồi tiếp tục uống từng thìa nhỏ. Trường hợp trẻ nôn liên tục hoặc không thể uống được cần đưa đến cơ sở y tế.

Cho trẻ ăn thức ăn mềm, dễ tiêu

Trẻ có thể biếng ăn khi bị sốt xuất huyết. Cha mẹ không nên ép trẻ ăn quá nhiều trong một bữa.

Nên lựa chọn:

• Cháo.
• Súp.
• Thức ăn mềm.
• Món dễ tiêu.
• Khẩu phần nhỏ, chia thành nhiều bữa.

Cần theo dõi khả năng ăn uống của trẻ. Nếu trẻ bỏ ăn hoàn toàn, nôn liên tục hoặc mệt nhiều hơn, cần tái khám sớm.

Hạ sốt đúng cách

Paracetamol có thể được sử dụng để giảm sốt và giảm đau trong sốt xuất huyết ở trẻ em. Tuy nhiên, liều dùng phải được tính theo cân nặng, khoảng cách giữa các lần dùng và hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Cha mẹ cần kiểm tra thành phần các loại thuốc cảm, thuốc hạ sốt hoặc siro đang dùng để tránh vô tình cho trẻ sử dụng nhiều sản phẩm cùng chứa paracetamol.

Có thể kết hợp lau người bằng nước ấm khi trẻ sốt cao hoặc khó chịu. Không chườm đá và không lau người bằng rượu hoặc cồn.

Theo dõi trẻ thường xuyên

Cha mẹ có thể ghi lại:

• Thời điểm bắt đầu sốt.
• Nhiệt độ của trẻ.
• Loại thuốc và thời gian dùng thuốc.
• Lượng nước trẻ uống.
• Số lần nôn.
• Số lần đi tiểu.
• Các biểu hiện bất thường.
• Ngày bệnh hiện tại.

Những thông tin này sẽ hỗ trợ bác sĩ đánh giá chính xác hơn khi trẻ tái khám.

Những điều không nên làm khi trẻ bị sốt xuất huyết

Không tự ý sử dụng Aspirin hoặc Ibuprofen

Aspirin, ibuprofen và một số thuốc kháng viêm không steroid có thể làm tăng nguy cơ chảy máu ở người mắc sốt xuất huyết. Cha mẹ không nên tự ý cho trẻ sử dụng các thuốc này khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Không tự truyền dịch tại nhà

Truyền dịch không đúng chỉ định, sai tốc độ hoặc không được theo dõi có thể gây quá tải tuần hoàn và nhiều biến chứng nguy hiểm.

Việc truyền dịch cần được bác sĩ chỉ định dựa trên tình trạng lâm sàng, khả năng uống nước, xét nghiệm và giai đoạn bệnh.

Không cạo gió hoặc chích lễ

Những phương pháp này không điều trị được virus Dengue và có thể gây tổn thương da, chảy máu hoặc nhiễm trùng.

Không tự ý dùng kháng sinh

Kháng sinh không có tác dụng tiêu diệt virus Dengue. Chỉ sử dụng kháng sinh khi bác sĩ xác định trẻ có nhiễm khuẩn kèm theo và kê đơn phù hợp.

Không chủ quan khi trẻ hạ sốt

Cha mẹ vẫn phải theo dõi sát trong những ngày tiếp theo, đặc biệt từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh.

Khi nào trẻ cần nhập viện?

Việc nhập viện sẽ do bác sĩ quyết định dựa trên triệu chứng, kết quả thăm khám, xét nghiệm, khả năng chăm sóc tại nhà và các yếu tố nguy cơ.

Trẻ có thể cần được theo dõi hoặc điều trị tại bệnh viện khi:

• Có dấu hiệu cảnh báo.
• Nôn nhiều, không uống được.
• Mất nước.
• Đau bụng nhiều.
• Có biểu hiện xuất huyết.
• Lừ đừ hoặc thay đổi ý thức.
• Khó thở.
• Tay chân lạnh.
• Huyết áp hoặc tuần hoàn không ổn định.
• Có bệnh nền.
• Trẻ còn quá nhỏ.
• Gia đình không có điều kiện theo dõi sát hoặc khó tiếp cận cơ sở y tế.

Trẻ có dấu hiệu cảnh báo hoặc sốt xuất huyết nặng cần được theo dõi chặt chẽ và điều trị tại cơ sở y tế.

Cách phòng bệnh sốt xuất huyết ở trẻ em

Phòng sốt xuất huyết ở trẻ em cần kết hợp loại bỏ nơi sinh sản của muỗi và bảo vệ trẻ khỏi muỗi đốt.

Diệt lăng quăng và loại bỏ nước đọng

Gia đình nên:

• Đậy kín các dụng cụ chứa nước.
• Thay nước bình hoa và chậu cây thường xuyên.
• Vệ sinh máng xối.
• Lật úp các vật dụng không sử dụng.
• Thu gom chai lọ, lon, hộp và lốp xe cũ.
• Kiểm tra khay nước tủ lạnh và các khu vực dễ đọng nước.
• Cọ rửa dụng cụ chứa nước định kỳ.

Bảo vệ trẻ khỏi muỗi đốt

Cha mẹ có thể:

• Cho trẻ ngủ màn cả ban ngày và ban đêm.
• Mặc quần áo dài tay khi phù hợp.
• Sử dụng sản phẩm xua muỗi dành cho trẻ đúng theo hướng dẫn.
• Lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ và cửa ra vào.
• Giữ không gian sống thông thoáng, sạch sẽ.
• Phối hợp với trường học và cộng đồng trong các hoạt động diệt muỗi, diệt lăng quăng.

Việc kiểm soát nơi muỗi sinh sản và hạn chế muỗi đốt là những biện pháp quan trọng để phòng bệnh sốt xuất huyết ở trẻ em.

Câu hỏi thường gặp về sốt xuất huyết ở trẻ em

Trẻ hết sốt có nghĩa là đã khỏi bệnh chưa?

Không. Trẻ có thể bước vào giai đoạn nguy hiểm khi bắt đầu hạ sốt. Cha mẹ cần tiếp tục theo dõi sát và tái khám theo lịch của bác sĩ.

Trẻ bị sốt xuất huyết có được tắm không?

Trẻ có thể được vệ sinh cơ thể nhẹ nhàng bằng nước ấm nếu tình trạng sức khỏe cho phép. Không nên tắm nước lạnh, ngâm nước lâu hoặc chà xát mạnh khi trẻ đang mệt hoặc có biểu hiện xuất huyết dưới da.

Sốt xuất huyết có lây trực tiếp từ người sang người không?

Bệnh không lây trực tiếp qua tiếp xúc thông thường. Virus chủ yếu được truyền qua muỗi mang mầm bệnh.

Trẻ bị sốt xuất huyết có cần uống kháng sinh không?

Kháng sinh không điều trị được virus Dengue. Không tự ý cho trẻ uống kháng sinh nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

Có nên xét nghiệm ngay trong ngày đầu tiên trẻ sốt không?

Thời điểm và loại xét nghiệm cần được bác sĩ quyết định dựa trên ngày bệnh, triệu chứng và tình trạng của trẻ. Một kết quả xét nghiệm ban đầu chưa bất thường không loại trừ hoàn toàn nguy cơ bệnh diễn tiến trong những ngày tiếp theo.

Trẻ mắc sốt xuất huyết có thể bị lại không?

Có. Virus Dengue có nhiều type huyết thanh khác nhau. Việc từng mắc bệnh không đồng nghĩa với trẻ được bảo vệ hoàn toàn trước các lần nhiễm tiếp theo.

Khám và theo dõi sốt xuất huyết ở trẻ em tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định

Khi trẻ sốt cao chưa rõ nguyên nhân, có biểu hiện nghi ngờ sốt xuất huyết hoặc xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, cha mẹ có thể đưa trẻ đến Phòng khám Nhi – Bệnh viện Đa khoa Gia Định để được bác sĩ thăm khám và tư vấn.

Tại bệnh viện, trẻ sẽ được đánh giá dựa trên:

• Ngày khởi phát bệnh.
• Mức độ sốt và các triệu chứng đi kèm.
• Tình trạng tỉnh táo.
• Khả năng ăn uống.
• Dấu hiệu mất nước.
• Biểu hiện xuất huyết.
• Tình trạng tuần hoàn và hô hấp.
• Kết quả xét nghiệm khi có chỉ định.

Dựa trên tình trạng của từng trẻ, bác sĩ sẽ hướng dẫn chăm sóc tại nhà, lịch tái khám hoặc chỉ định theo dõi và điều trị tại khoa Nhi bệnh viện khi cần thiết.

Việc đưa trẻ đi khám sớm giúp phụ huynh nhận được hướng dẫn theo dõi phù hợp, tránh tự ý sử dụng thuốc và kịp thời phát hiện những biểu hiện bất thường.