RỐI LOẠN CHỨC NĂNG VÒI NHĨ: NGUYÊN NHÂN, CHẨN ĐOÁN VÀ PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ
Rối loạn chức năng vòi nhĩ (Eustachian Tube Dysfunction – ETD) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ù tai, tắc tai, nghe kém tạm thời và cảm giác đầy tai khó chịu. Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách có thể dẫn đến viêm tai giữa, xẹp màng nhĩ hoặc suy giảm thính lực. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ vòi nhĩ hoạt động thế nào, vì sao bị rối loạn vòi nhĩ, cách bác sĩ chẩn đoán và những phương pháp điều trị hiện đại nhất đang được áp dụng tại chuyên khoa Tai Mũi Họng.
Rối loạn chức năng vòi nhĩ gây cảm giác khó chịu và những biến chứng nguy hiểm nếu không điều trị kịp thời
Vòi nhĩ là gì và hoạt động như thế nào?
Vòi nhĩ (hay vòi Eustachian) là một ống nhỏ nối giữa tai giữa và vòm mũi họng, có chiều dài 3-4 cm. Ở trạng thái bình thường, vòi nhĩ đóng và chỉ mở khi chúng ta:
- Nuốt nước bọt
- Ngáp
- Nhai
- Nuốt thức ăn
Vòi nhĩ là một ống nhỏ nối giữa tai giữa và vòm mũi họng
Vòi nhĩ có 3 chức năng chính:
- Cân bằng áp lực giữa tai giữa và môi trường ngoài.
- Thoát dịch từ tai giữa xuống họng.
- Bảo vệ tai giữa khỏi vi khuẩn và dịch từ mũi họng trào ngược lên.
Ở trẻ em, vòi nhĩ ngắn và nằm ngang hơn, nên dễ bị tắc nghẽn hoặc viêm hơn người lớn.
Rối loạn chức năng vòi nhĩ là gì?
Rối loạn chức năng vòi nhĩ (ETD) xảy ra khi vòi nhĩ không mở hoặc đóng đúng cách, dẫn đến sự mất cân bằng áp lực và ứ đọng dịch trong tai.
Rối loạn chức năng vòi nhĩ gây ù tai, nghe kém
Hậu quả gây ra:
- Cảm giác ù tai, đầy tai
- Nghe kém
- Đau tai khi thay đổi độ cao
- Tiếng lạo xạo mỗi khi nuốt
ETD có thể xảy ra thoáng qua (sau cảm cúm) hoặc kéo dài nhiều tháng.
Các loại rối loạn chức năng vòi nhĩ
Phân loại này giúp bác sĩ Tai Mũi Họng chọn đúng phương pháp điều trị.
Tắc nghẽn vòi nhĩ (Obstructive ETD)
Đây là tình trạng vòi nhĩ bị tắc nghẽn, bị hẹp.
Nguyên nhân:
- Viêm mũi xoang cấp/mạn
- VA phì đại (ở trẻ em)
- Dị ứng mũi
- Polyp mũi
- Viêm tai giữa
- Viêm mũi vận mạch
Triệu chứng điển hình:
- Ù tai, đầy tai liên tục
- Nghe kém
- Cảm giác tai như bị “chặn lại”
- Dịch ứ trong tai giữa
- Sụp lõm màng nhĩ
Vòi nhĩ giãn rộng (Patulous ETD)
Vòi nhĩ luôn mở thay vì đóng khiến âm thanh từ mũi họng lọt vào tai giữa.
Triệu chứng rất đặc trưng:
- Nghe rõ tiếng thở của chính mình
- Tiếng nói dội vang trong tai (autophony)
- Đôi khi cảm giác ù tai nhưng không tắc
Người gầy nhanh, giảm cân nhiều đột ngột dễ gặp tình trạng này.
Dấu hiệu và triệu chứng của rối loạn chức năng vòi nhĩ
Người bệnh có thể gặp một hoặc nhiều triệu chứng sau:
- Ù tai dai dẳng
- Nghe kém như bị “bịt kín”
- Tắc tai – đầy tai khó chịu
- Đau tai khi nuốt, nhất là khi bị cảm cúm
- Tiếng lạo xạo khi nhai hoặc nuốt
- Áp lực trong tai thay đổi liên tục
- Trẻ nhỏ: hay cáu gắt, cào tai, nghe kém, chậm nói
Nếu kéo dài >3 tháng, nguy cơ biến chứng cao.
Nguyên nhân tắc nghẽn vòi nhĩ thường gặp
Rối loạn chức năng vòi nhĩ có thể xuất phát từ:
Nguyên nhân tắc nghẽn vòi nhĩ tại mũi – xoang – vòm họng
Viêm xoang mũi là một trong những nguyên nhân làm tắc nghẽn vòi nhĩ
- Viêm mũi xoang cấp hoặc mạn
- Dị ứng thời tiết, hen phế quản
- VA phì đại (ở trẻ)
- Polyp mũi, viêm mũi mãn tính
- U vòm mũi họng
Nguyên nhân tắc nghẽn vòi nhĩ tại tai
- Viêm tai giữa
- Tai giữa tiết dịch
- Xẹp màng nhĩ
Yếu tố làm nặng
Đi máy bay thường xuyên có thể làm nặng thêm tình trạng ù tai đau tai
- Đi máy bay thường xuyên
- Ngủ điều hòa nhiều
- Thổi mũi quá mạnh
- Thay đổi thời tiết
- Sau cảm cúm, COVID-19
- Lăn biển (do nghề nghiệp)
Chẩn đoán rối loạn chức năng vòi nhĩ
Bác sĩ sẽ đánh giá theo các bước:
Khai thác bệnh sử chi tiết
Cần xác định:
- Thời gian bị ù tai, tắc tai
- Tính chất thay đổi theo tư thế
- Có liên quan đến cảm cúm, dị ứng hay áp lực không
Khám Tai Mũi Họng
- Nội soi mũi – vòm – vòi nhĩ
- Quan sát màng nhĩ: lõm, dính, co kéo, có dịch không
Các test đánh giá chức năng vòi nhĩ
Nghiệp pháp Valsalva có thể thực hiện dễ dàng tại nhà
- Tympanogram: đánh giá áp lực tai giữa
- Test Valsalva: thử mở vòi nhĩ bằng cách thổi hơi
- Đo thính lực đồ: phân biệt nghe kém
- Nội soi vòm mũi họng: loại trừ polyp, VA lớn hoặc khối u
Điều trị rối loạn chức năng vòi nhĩ
Điều trị cần đúng nguyên nhân, tránh tự ý nhỏ thuốc hoặc xịt mũi kéo dài.
Điều trị nội khoa
- Kháng viêm – kháng sinh (khi có nhiễm trùng): Dùng trong viêm mũi xoang cấp, viêm tai giữa.
- Thuốc giảm phù nề niêm mạc:
- Xịt thông mũi ngắn hạn (không dùng quá 7 ngày).
- Corticoid xịt mũi (hiệu quả trong dị ứng)
- Kháng histamin: Dùng trong viêm mũi dị ứng, giúp giảm phù vòi nhĩ.
Liệu pháp vật lý & tự mở vòi nhĩ
Kỹ thuật Valsalva đúng cách
- Bịt mũi nhẹ
- Hít sâu
- Thổi hơi vừa phải
Không được thổi quá mạnh dễ gây chấn thương tai.
Dùng thiết bị hỗ trợ (EarPopper): Thiết bị tạo áp lực nhẹ để mở vòi nhĩ.
Khí dung mũi – họng: Giảm phù nề niêm mạc, cải thiện thông khí.
Điều trị nguyên nhân gốc
- Cắt VA nếu phì đại gây tắc vòi nhĩ
- Điều trị viêm xoang mạn
- Lấy polyp mũi, chỉnh vách ngăn
- Điều trị trào ngược dạ dày (khi có)
Nong vòi nhĩ bằng bóng (Balloon Eustachian Tuboplasty)
Là phương pháp tiên tiến, hiệu quả rõ rệt trong ETD mạn tính.
Kỹ thuật nong bóng vòi nhĩ giúp điều trị rối loạn chức năng vòi nhĩ
Quy trình:
- Đưa catheter có bóng vào cửa vòi nhĩ
- Bơm bóng 10-12 bar trong 2 phút
- Làm rộng và phục hồi chức năng vòi nhĩ
Ưu điểm:
- Hiệu quả cao (70–90%)
- Ít đau, ít xâm lấn
- Phục hồi nhanh
Chỉ định:
- Rối loạn vòi nhĩ kéo dài > 3 tháng
- Không đáp ứng điều trị nội khoa
- Tắc vòi nhĩ do viêm mạn
Phòng ngừa và chăm sóc lâu dài
Đeo khẩu trang khi thời tiết thay đổi giúp hạn chế các tác nhân gây bệnh từ môi trường
- Điều trị triệt để viêm mũi xoang – dị ứng
- Xịt rửa mũi bằng nước muối sinh lý
- Không thổi mũi quá mạnh
- Đeo khẩu trang khi thời tiết thay đổi
- Nhai kẹo/nuốt nước bọt khi đi máy bay
- Khám TMH định kỳ mỗi 3-6 tháng nếu có OME/ETD mạn
FAQ – Giải đáp thắc mắc
1. Ù tai có phải rối loạn vòi nhĩ không?
Có thể, nhưng cần khám để loại trừ bệnh tai trong hoặc thần kinh.
2. ETD có tự khỏi không?
Có thể khỏi trong vài tuần nếu do cảm cúm hoặc dị ứng. Nếu kéo dài >3 tháng cần điều trị.
3. Nong vòi nhĩ bằng bóng có đau không?
Không đáng kể, vì thực hiện bằng nội soi và gây mê ngắn.
4. Bị ETD có đi máy bay được không?
Được, nhưng cần áp dụng kỹ thuật cân bằng áp lực (Valsalva, ngậm kẹo).
5. Thổi vòi nhĩ mạnh có hại không?
Có. Có thể gây tổn thương màng nhĩ – chỉ nên thực hiện đúng kỹ thuật.
Kết luận
Rối loạn chức năng vòi nhĩ là bệnh lý phổ biến nhưng hoàn toàn có thể điều trị hiệu quả nếu chẩn đoán đúng nguyên nhân và áp dụng phương pháp phù hợp. Từ điều trị nội khoa, vật lý, cho đến kỹ thuật hiện đại như nong vòi nhĩ bằng bóng, các lựa chọn ngày nay giúp người bệnh phục hồi nhanh chóng và hạn chế tối đa biến chứng.
Nếu bạn hoặc con bạn gặp tình trạng ù tai, tắc tai kéo dài, nghe kém hoặc đau tai khi đi máy bay, hãy đến chuyên khoa Tai Mũi Họng, Bệnh viện Đa khoa Gia Định để được thăm khám và điều trị kịp thời.
