NGƯỜI TIỂU ĐƯỜNG TYPE 2  NÊN ĂN GÌ? CHẾ ĐỘ ĂN LÝ TƯỞNG GIÚP KIỂM SOÁT ĐƯỜNG HUYẾT

Người tiểu đường type 2 nên ăn gì?

Với người mắc tiểu đường type 2, chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát đường huyết, cân nặng và các yếu tố nguy cơ tim mạch. Một chế độ ăn phù hợp không chỉ tập trung vào việc “kiêng đường” mà còn cần quan tâm đến lượng carbohydrate, chất xơ, chất béo, protein và tổng năng lượng trong mỗi ngày.

Người bệnh không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn cơm, tinh bột hay trái cây. Thay vào đó, nên ưu tiên thực phẩm ít chế biến, giàu chất xơ, kiểm soát khẩu phần và lựa chọn nguồn carbohydrate phù hợp.

Vậy người tiểu đường type 2 nên ăn gì, ăn bao nhiêu và cần hạn chế những thực phẩm nào? Dưới đây là những nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản có thể áp dụng trong chế độ ăn hằng ngày.

Chế độ ăn có vai trò gì đối với người tiểu đường type 2?

Đối với người tiểu đường type 2, chế độ ăn giữ vai trò quan trọng như:

• Hỗ trợ kiểm soát đường huyết.
• Hỗ trợ duy trì hoặc giảm cân khi người bệnh thừa cân, béo phì.
• Hỗ trợ kiểm soát huyết áp và mỡ máu.
• Giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch.
• Cung cấp đầy đủ năng lượng và dưỡng chất.
• Hỗ trợ phòng ngừa hoặc làm chậm các biến chứng liên quan đến bệnh.

Đặc biệt, nếu người bệnh type 2 đang thừa cân hoặc béo phì, điều chỉnh chế độ ăn kết hợp vận động có thể hỗ trợ mục tiêu kiểm soát cân nặng và sức khỏe chuyển hóa.

Việc xây dựng chế độ ăn phù hợp cần được kết hợp với theo dõi đường huyết và kiểm soát các yếu tố nguy cơ liên quan. Người bệnh nên thăm khám định kỳ tại khoa Nội – Nhi để được bác sĩ đánh giá tình trạng sức khỏe và hướng dẫn kế hoạch điều trị phù hợp.

Nguyên tắc xây dựng chế độ ăn cho người tiểu đường type 2

Kiểm soát lượng carbohydrate

Carbohydrate có ảnh hưởng trực tiếp đến đường huyết. Người bệnh nên ưu tiên nguồn carbohydrate giàu chất xơ, ít qua chế biến như:

• Ngũ cốc nguyên hạt.
• Các loại đậu.
• Rau củ phù hợp.
• Trái cây nguyên quả.
• Sữa và sản phẩm từ sữa ít đường.

Không nên hiểu rằng người tiểu đường type 2 phải cắt bỏ hoàn toàn carbohydrate. Việc giảm lượng carbohydrate có thể có lợi với một số người, nhưng cần phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng và phác đồ điều trị.

Kiểm soát khẩu phần

Một món ăn có lợi cho sức khỏe vẫn có thể làm tăng tổng năng lượng hoặc carbohydrate nếu ăn quá nhiều.

Do đó, người bệnh nên chú ý:

• Lượng ăn trong mỗi bữa.
• Tổng lượng carbohydrate trong ngày.
• Cách chế biến.
• Thành phần dinh dưỡng của thực phẩm.

Ưu tiên thực phẩm ít chế biến

Nên tăng cường:

• Rau không chứa nhiều tinh bột.
• Trái cây nguyên quả.
• Các loại đậu.
• Ngũ cốc nguyên hạt.
• Cá.
• Thịt nạc.
• Các loại hạt.
• Sữa ít béo hoặc sản phẩm thay thế phù hợp.

Đồng thời hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có đường, bánh kẹo, ngũ cốc tinh chế và thực phẩm siêu chế biến.

Chú ý đến cân nặng

Nếu người bệnh type 2 đang thừa cân hoặc béo phì, chế độ ăn nên hướng đến mục tiêu giảm cân phù hợp thay vì chỉ tập trung vào một loại thực phẩm hoặc một chất dinh dưỡng.

Người tiểu đường type 2 nên ăn gì?

Tinh bột: 

Chọn loại và kiểm soát lượng, có thể sử dụng:

• Gạo lứt.
• Yến mạch.
• Bánh mì nguyên cám.
• Các loại đậu.
• Khoai, củ với khẩu phần phù hợp.
• Ngũ cốc nguyên hạt.

Cơm trắng không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn, nhưng cần kiểm soát khẩu phần và kết hợp với rau, protein trong cùng bữa ăn.

Rau xanh

Nên để rau không chứa nhiều tinh bột chiếm phần lớn đĩa ăn, chẳng hạn:

• Bông cải xanh.
• Cải bó xôi.
• Cải thìa.
• Bắp cải.
• Rau muống.
• Dưa leo.
• Cà chua.
• Các loại rau lá xanh.

Rau cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất, đồng thời giúp tăng cảm giác no. ADA khuyến nghị mô hình đĩa ăn với khoảng một nửa là rau không chứa nhiều tinh bột.

Thực phẩm giàu protein

Ưu tiên:

• Cá.
• Thịt gia cầm bỏ da.
• Thịt nạc.
• Trứng.
• Đậu phụ.
• Đậu nành.
• Đậu và các loại hạt.

Nên tăng cường protein có nguồn gốc thực vật và hạn chế thịt đỏ, đặc biệt các sản phẩm thịt chế biến sẵn.

Chất béo tốt

Có thể lựa chọn:

• Cá béo.
• Quả bơ.
• Các loại hạt.
• Hạt chia, hạt lanh.
• Dầu ô liu.
• Một số loại dầu thực vật.

Dù là chất béo có lợi, vẫn cần kiểm soát lượng sử dụng vì chất béo có mật độ năng lượng cao.

Trái cây

Người tiểu đường type 2 vẫn có thể ăn trái cây như:

• Ưu tiên trái cây nguyên quả.
• Ăn khẩu phần vừa phải.
• Tính trái cây vào tổng lượng carbohydrate của bữa ăn.
• Hạn chế nước ép và trái cây chế biến thêm đường.

Có thể lựa chọn táo, cam, bưởi, lê, dâu, thanh long… tùy khẩu phần và tình trạng đường huyết.

Sữa và sản phẩm từ sữa

Có thể lựa chọn:

• Sữa không đường.
• Sữa ít béo khi phù hợp.
• Sữa chua không đường.
• Sản phẩm có ít đường bổ sung.

Cần đọc nhãn dinh dưỡng vì “không đường” không đồng nghĩa với không chứa carbohydrate.

Người tiểu đường type 2 nên hạn chế những gì?

• Đồ uống có đường
• Nước ngọt.
• Trà sữa.
• Nước tăng lực.
• Nước ép thêm đường.
• Cà phê, trà pha nhiều đường.
• Nước trái cây đóng chai.

Người tiểu đường type 2 nên hạn chế ăn

Nên ưu tiên nước lọc hoặc đồ uống không đường. ADA khuyến nghị thay đồ uống có đường, bao gồm nước ép trái cây, bằng nước hoặc đồ uống ít/không năng lượng càng thường xuyên càng tốt.

Bánh kẹo và đồ ngọt

• Bánh ngọt.
• Kẹo.
• Kem.
• Chè.
• Chocolate nhiều đường.
• Các món tráng miệng nhiều đường.

Tinh bột tinh chế

Hạn chế:

• Bánh mì trắng.
• Bánh ngọt.
• Các loại bánh làm từ bột tinh chế.
• Mì ăn liền.
• Một số loại ngũ cốc ăn sáng nhiều đường.

Thực phẩm nhiều chất béo bão hòa

• Thịt nhiều mỡ.
• Da động vật.
• Mỡ động vật.
• Các món chiên rán nhiều dầu.
• Thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều chất béo bão hòa.

Thực phẩm chế biến và siêu chế biến

Nên hạn chế:

• Xúc xích.
• Lạp xưởng.
• Thịt nguội.
• Thịt xông khói.
• Đồ ăn nhanh.
• Thực phẩm đóng hộp nhiều muối.

Người tiểu đường type 2 nên ăn theo tỷ lệ nào?

Có thể áp dụng phương pháp chiếc đĩa:

• 1/2 đĩa: rau không chứa nhiều tinh bột.
• 1/4 đĩa: protein như cá, thịt nạc, thịt gia cầm bỏ da, đậu phụ.
• 1/4 đĩa: carbohydrate chất lượng như ngũ cốc nguyên hạt, khoai, đậu hoặc một phần trái cây phù hợp.

Có thể dùng đĩa khoảng 9 inch để dễ hình dung khẩu phần. Đây là phương pháp trực quan được ADA sử dụng để hỗ trợ người bệnh xây dựng bữa ăn cân đối.

Gợi ý thực đơn một ngày cho người tiểu đường type 2

Bữa sáng

Gợi ý bữa sáng cho người tiểu đường type 2

• Yến mạch nấu với sữa không đường.
• Một quả trứng luộc.
• Một phần nhỏ trái cây.

Bữa trưa

• Một phần cơm với khẩu phần phù hợp.
• Cá hấp hoặc thịt nạc.
• Rau xanh.
• Canh rau.

Bữa phụ

• Sữa chua không đường hoặc một phần trái cây.

Bữa tối

• Một phần tinh bột vừa phải.
• Cá, thịt nạc hoặc đậu phụ.
• Rau xanh.
• Nước lọc.

Lưu ý: Thực đơn trên chỉ mang tính tham khảo. Người tiểu đường type 2 có nhu cầu năng lượng và carbohydrate khác nhau tùy cân nặng, tuổi, mức vận động, thuốc đang sử dụng, chức năng thận và các bệnh lý đi kèm. ADA khuyến nghị kế hoạch dinh dưỡng nên được cá thể hóa thay vì áp dụng một thực đơn cố định cho tất cả người bệnh.

Một số thắc mắc thường gặp

Người tiểu đường type 2 có được ăn cơm không?

Có. Không nhất thiết phải bỏ hoàn toàn cơm. Quan trọng là kiểm soát khẩu phần và tổng lượng carbohydrate trong bữa ăn.

Người tiểu đường type 2 có được ăn trái cây không?

Có. Nên ưu tiên trái cây nguyên quả với khẩu phần phù hợp thay vì nước ép hoặc trái cây chế biến thêm đường.

Người tiểu đường type 2 có cần bỏ hoàn toàn tinh bột?

Không. Thay vì loại bỏ hoàn toàn, nên lựa chọn nguồn carbohydrate giàu chất xơ, ít chế biến và kiểm soát lượng ăn.

Tiểu đường type 2 có nên ăn nhiều rau không?

Nên ưu tiên rau không chứa nhiều tinh bột trong các bữa ăn. Tuy nhiên, các loại củ hoặc thực phẩm chứa nhiều tinh bột vẫn cần được tính vào khẩu phần carbohydrate.

Người tiểu đường type 2 có nên nhịn ăn để giảm đường huyết?

Không nên tự ý nhịn ăn hoặc bỏ bữa, đặc biệt khi đang sử dụng thuốc điều trị có nguy cơ gây hạ đường huyết. Lịch ăn cần phù hợp với thuốc, tình trạng sức khỏe và mục tiêu điều trị.

Người tiểu đường type 2 có cần giảm cân không?

Nếu đang thừa cân hoặc béo phì, giảm cân có thể là một phần quan trọng trong kế hoạch quản lý bệnh. Tuy nhiên, mục tiêu giảm cân cần được xây dựng phù hợp với từng người.

Kết luận

Người tiểu đường type 2 không cần kiêng khem cực đoan để kiểm soát đường huyết. Một chế độ ăn phù hợp nên tập trung vào chất lượng thực phẩm, kiểm soát khẩu phần carbohydrate, tăng rau không chứa nhiều tinh bột, lựa chọn protein lành mạnh và hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm tinh chế và chế biến sẵn.

Quan trọng hơn, không có một thực đơn duy nhất phù hợp với mọi người bệnh tiểu đường type 2. Chế độ ăn nên được điều chỉnh theo cân nặng, đường huyết, thuốc điều trị, mức vận động và các bệnh lý đi kèm. Khi cần, người bệnh nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn chế độ ăn cá thể hóa.

Tại Bệnh viện Đa khoa Gia Định, người bệnh có thể thăm khám và được tư vấn dinh dưỡng, kiểm soát đường huyết phù hợp với tình trạng sức khỏe.