TIÊU CHẢY Ở TRẺ EM – KHI NÀO CẦN ĐƯA TRẺ ĐI BỆNH VIỆN?

Tiêu chảy ở trẻ em thường biểu hiện bằng việc trẻ đi ngoài phân lỏng hoặc toàn nước nhiều lần hơn bình thường. Tình trạng này có thể xuất hiện kèm theo nôn ói, sốt, đau bụng, mệt mỏi hoặc biếng ăn.

Nguyên nhân gây bệnh thường liên quan đến tình trạng nhiễm virus, vi khuẩn, ký sinh trùng, sử dụng thực phẩm không bảo đảm vệ sinh hoặc một số vấn đề khác của đường tiêu hóa. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (who), tiêu chảy thường là triệu chứng của tình trạng nhiễm trùng đường ruột do nhiều tác nhân khác nhau gây ra.

Điều đáng lo ngại nhất của tiêu chảy ở trẻ em không chỉ nằm ở số lần đi ngoài mà còn là lượng nước và chất điện giải trẻ bị mất qua phân. Trẻ càng nhỏ, nguy cơ mất nước càng nhanh và tình trạng sức khỏe có thể diễn tiến nặng trong thời gian ngắn.

Bù nước bằng dung dịch Oresol, tiếp tục cho trẻ ăn uống và bổ sung kẽm theo hướng dẫn của nhân viên y tế là những biện pháp quan trọng trong xử trí tiêu chảy cấp. Trường hợp mất nước nặng hoặc có biểu hiện sốc có thể cần được truyền dịch tại cơ sở y tế.

Vì sao tiêu chảy ở trẻ em có thể trở nên nguy hiểm?

Khi mắc tiêu chảy ở trẻ em, cơ thể trẻ mất một lượng nước và chất điện giải đáng kể qua phân. Nếu trẻ đồng thời nôn nhiều, sốt hoặc không thể uống nước, tình trạng mất nước có thể tiến triển nhanh hơn.

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dễ bị mất nước hơn trẻ lớn do lượng dịch dự trữ thấp, nhu cầu chuyển hóa cao và phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc trong việc bổ sung nước.

Trẻ dưới 6 tháng tuổi, trẻ sinh non, suy dinh dưỡng, suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền là những đối tượng cần được theo dõi đặc biệt.

Nhiều phụ huynh chỉ chú ý đến số lần trẻ đi ngoài nhưng bỏ qua những thay đổi như:

• Trẻ khát bất thường.
• Môi và lưỡi khô.
• Mắt trũng.
• Khóc không có nước mắt.
• Tiểu ít hơn bình thường.
• Trẻ quấy khóc hoặc li bì.
• Khả năng uống nước và bú giảm.

Đây có thể là những biểu hiện cho thấy tiêu chảy ở trẻ em đã gây mất nước và trẻ cần được đánh giá sớm tại cơ sở y tế.

7 dấu hiệu cần đưa trẻ đến bệnh viện

1. Trẻ có dấu hiệu mất nước

Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám khi nhận thấy trẻ khát nhiều, môi khô, lưỡi khô, mắt trũng, khóc ít hoặc không có nước mắt, tiểu ít hoặc nước tiểu có màu sẫm.

Đặc biệt cần lưu ý khi:

• Trẻ nhỏ không tiểu trong khoảng 4–6 giờ.
• Trẻ lớn không tiểu trên 6 giờ.
• Số lượng tã ướt giảm rõ rệt.
• Trẻ uống nước liên tục nhưng vẫn khát.
• Trẻ mệt hơn hoặc ít tương tác.

Tiểu ít, khô miệng, khát nhiều, khóc không có nước mắt và ngủ nhiều bất thường là những dấu hiệu có thể liên quan đến mất nước ở trẻ.

Mất nước là biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất của tiêu chảy ở trẻ em. Khi trẻ xuất hiện biểu hiện li bì, tay chân lạnh, da nhợt, thở nhanh, phản ứng chậm hoặc khó đánh thức, cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu ngay.

2. Trẻ nôn liên tục, không uống được nước

Nôn nhiều khiến trẻ không thể giữ lại nước, sữa hoặc dung dịch Oresol. Cha mẹ nên đưa trẻ đến bệnh viện khi trẻ:

• Uống vào lại nôn.
• Nôn liên tục.
• Không thể bú mẹ.
• Không thể uống Oresol.
• Nôn ra dịch màu xanh.
• Nôn ra máu.
• Trẻ ngày càng mệt sau mỗi lần nôn.

Trong tiêu chảy ở trẻ em, việc trẻ không uống được nước làm tăng nguy cơ mất nước nhanh. Nôn kéo dài và không thể duy trì bù nước đường uống là một trong những dấu hiệu cần được nhân viên y tế đánh giá.

Không nên cố ép trẻ uống một lượng lớn trong một lần. Phụ huynh có thể cho trẻ uống từng thìa hoặc từng ngụm nhỏ, chia thành nhiều lần trong lúc chuẩn bị đưa trẻ đến cơ sở y tế.

3. Trẻ đi ngoài nhiều lần, phân toàn nước hoặc kéo dài

Trẻ đi ngoài liên tục, lượng phân nhiều, phân toàn nước hoặc tình trạng không cải thiện sau 2–3 ngày cần được bác sĩ đánh giá.

Tiêu chảy kéo dài có thể khiến trẻ:

• Mất nước.
• Rối loạn điện giải.
• Sụt cân.
• Mệt mỏi.
• Biếng ăn.
• Suy dinh dưỡng nếu không được xử trí đúng.

Mức độ nặng của tiêu chảy ở trẻ em không thể chỉ đánh giá bằng số lần đi ngoài. Cha mẹ cần quan sát đồng thời khả năng uống nước, bú mẹ, ăn uống, tiểu tiện và mức độ tỉnh táo của trẻ.

Nếu trẻ vẫn đi ngoài nhiều hơn, uống kém hoặc có dấu hiệu mệt dần, phụ huynh không nên tiếp tục theo dõi kéo dài tại nhà.

4. Phân có máu hoặc nhiều chất nhầy

Phân có máu đỏ, phân đen bất thường hoặc có nhiều chất nhầy là những dấu hiệu không nên tiếp tục tự điều trị tại nhà.

Tình trạng này có thể liên quan đến:

• Nhiễm khuẩn đường ruột.
• Viêm niêm mạc tiêu hóa.
• Tổn thương đường tiêu hóa.
• Một số bệnh lý cần được thăm khám và xét nghiệm.

Khi tiêu chảy ở trẻ em kèm theo máu trong phân, phụ huynh không nên tự mua kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ.

Tiêu chảy ra máu là một trong những dấu hiệu cần được nhân viên y tế đánh giá sớm.

Việc lựa chọn thuốc cần dựa trên tình trạng lâm sàng, nguyên nhân gây bệnh và chỉ định của bác sĩ.

5. Trẻ sốt cao, co giật hoặc li bì

Trẻ sốt từ 39°C, co giật, ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức, phản ứng chậm hoặc quấy khóc không dỗ được cần được đưa đến bệnh viện ngay.

Sốt cao kết hợp với mất nước có thể khiến trẻ mệt nhanh và làm tăng nguy cơ xảy ra biến chứng.

Đối với tiêu chảy ở trẻ em kèm sốt, cha mẹ cần theo dõi:

• Nhiệt độ cơ thể.
• Khả năng uống nước.
• Khả năng bú và ăn.
• Số lần tiểu.
• Tình trạng tỉnh táo.
• Nhịp thở của trẻ.
• Các biểu hiện co giật.

Không nên chỉ tập trung vào việc hạ sốt mà bỏ qua các dấu hiệu nguy hiểm như trẻ li bì, tiểu ít, khó thở hoặc không uống được nước.

6. Trẻ dưới 6 tháng tuổi hoặc có bệnh nền

Trẻ sơ sinh và trẻ dưới 6 tháng tuổi có lượng dịch dự trữ thấp, khả năng tự điều chỉnh còn hạn chế và phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc.

Trẻ nhỏ cũng có nguy cơ mất nước nhanh hơn trẻ lớn khi bị nôn và đi ngoài nhiều lần.

Những trường hợp sau cần được thăm khám sớm:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi.
• Trẻ sinh non.
• Trẻ nhẹ cân.
• Trẻ suy dinh dưỡng.
• Trẻ suy giảm miễn dịch.
• Trẻ mắc bệnh tim, phổi, thận hoặc bệnh mạn tính.
• Trẻ đang sử dụng thuốc điều trị dài ngày.

Nếu tiêu chảy ở trẻ em xuất hiện ở nhóm nguy cơ cao này, phụ huynh không nên chờ đến khi trẻ có biểu hiện mất nước rõ mới đưa trẻ đi khám.

7. Trẻ đau bụng dữ dội hoặc bụng chướng

Đau bụng dữ dội, bụng căng chướng, trẻ co chân khóc từng cơn, bỏ bú, nôn nhiều hoặc đau tăng dần là những dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp.

Đây không phải là tình trạng nên tự xử trí bằng thuốc giảm đau hoặc thuốc cầm tiêu chảy tại nhà.

Tiêu chảy ở trẻ em kèm đau bụng bất thường có thể liên quan đến một vấn đề cần được can thiệp y tế sớm.

Trước khi đưa trẻ đi khám, phụ huynh nên ghi nhận:

• Thời điểm trẻ bắt đầu đau.
• Vị trí đau.
• Thời gian mỗi cơn đau.
• Số lần trẻ nôn.
• Đặc điểm chất nôn.
• Đặc điểm phân.
• Thực phẩm trẻ đã sử dụng trước đó.

Những thông tin này sẽ giúp bác sĩ đánh giá tình trạng của trẻ thuận lợi hơn.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ bị tiêu chảy?

Bù nước sớm bằng Oresol

Bù nước là ưu tiên quan trọng khi chăm sóc tiêu chảy ở trẻ em.

Oresol là dung dịch bù nước và chất điện giải qua đường uống. Oresol có thể giúp bù lại lượng nước và muối khoáng mà trẻ bị mất qua phân và chất nôn. WHO xác định dung dịch Oresol có độ thẩm thấu thấp là biện pháp đã được chứng minh có hiệu quả trong điều trị trẻ bị tiêu chảy.

Cha mẹ cần:

• Pha toàn bộ gói Oresol với đúng lượng nước ghi trên bao bì.
• Sử dụng nước sạch để pha.
• Không tự ý pha đặc hơn hoặc loãng hơn.
• Không ước lượng lượng nước bằng mắt.
• Không chia nhỏ gói thuốc nếu không thể đo chính xác.
• Không pha Oresol với sữa, nước trái cây hoặc nước ngọt.
• Không thêm đường hoặc muối vào dung dịch.

Cho trẻ uống từ từ bằng thìa hoặc cốc, chia thành nhiều lần, đặc biệt sau mỗi lần trẻ đi tiêu lỏng.

Nếu trẻ nôn, phụ huynh có thể tạm dừng vài phút rồi cho trẻ uống lại từng thìa nhỏ. Khi trẻ không thể uống hoặc nôn liên tục, cần đưa trẻ đến bệnh viện.

Tiếp tục cho trẻ bú mẹ và ăn uống phù hợp

Trẻ đang bú mẹ nên tiếp tục được bú thường xuyên hơn. Không nên ngừng bú mẹ chỉ vì trẻ đang đi ngoài.

Trẻ lớn hơn có thể được cho ăn những món mềm, dễ tiêu và chia thành nhiều bữa nhỏ. Không nên bắt trẻ nhịn ăn vì cơ thể vẫn cần năng lượng và chất dinh dưỡng để phục hồi.

Trong quá trình chăm sóc tiêu chảy ở trẻ em, phụ huynh nên ưu tiên:

• Cháo hoặc súp.
• Cơm mềm.
• Thịt, cá được nấu chín kỹ.
• Rau củ mềm.
• Thực phẩm quen thuộc với trẻ.
• Nước uống sạch.
• Dụng cụ ăn uống được vệ sinh kỹ.

Nên hạn chế nước ngọt có gas, nước trái cây quá ngọt và thức uống không rõ thành phần vì lượng đường cao có thể khiến tình trạng đi ngoài nặng hơn ở một số trẻ.

Tiếp tục cho trẻ ăn và bú là một phần quan trọng trong quá trình chăm sóc trẻ bị tiêu chảy.

Bổ sung kẽm theo chỉ định

Kẽm có thể giúp giảm mức độ nghiêm trọng và rút ngắn thời gian của đợt tiêu chảy. WHO khuyến nghị bổ sung kẽm trong quản lý tiêu chảy ở trẻ, nhưng liều lượng cần được sử dụng phù hợp với độ tuổi và hướng dẫn chuyên môn.

Cha mẹ nên:

• Dùng đúng loại kẽm được chỉ định.
• Dùng đúng liều.
• Dùng đủ thời gian.
• Không tự ý tăng liều.
• Không dùng nhiều sản phẩm chứa kẽm cùng lúc.

Bổ sung kẽm là một phần trong xử trí tiêu chảy ở trẻ em nhưng không thay thế việc bù nước bằng Oresol.

Trẻ vẫn cần được theo dõi sát khả năng uống nước, số lần tiểu và các dấu hiệu mất nước.

Không tự ý sử dụng thuốc cầm tiêu chảy hoặc kháng sinh

Một số thuốc cầm tiêu chảy không phù hợp với trẻ nhỏ và có nguy cơ che lấp triệu chứng hoặc gây tác dụng không mong muốn.

Kháng sinh cũng không cần thiết trong mọi trường hợp vì nhiều đợt tiêu chảy cấp ở trẻ có nguyên nhân do virus.

Khi tiêu chảy ở trẻ em kèm sốt cao, phân có máu, nôn nhiều hoặc kéo dài, bác sĩ sẽ dựa vào kết quả thăm khám và xét nghiệm khi cần để lựa chọn hướng điều trị.

Phụ huynh không nên:

• Dùng lại đơn thuốc cũ.
• Cho trẻ uống thuốc của người lớn.
• Mua kháng sinh theo kinh nghiệm.
• Tự tăng hoặc giảm liều thuốc.
• Dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.

Cách pha và cho trẻ uống Oresol an toàn

Để hỗ trợ bù nước trong tiêu chảy ở trẻ em, phụ huynh cần thực hiện đúng các nguyên tắc sau:

1. Đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì sản phẩm.
2. Pha toàn bộ gói Oresol với đúng lượng nước được ghi trên bao bì.
3. Chỉ sử dụng nước sạch để pha.
4. Không pha Oresol với sữa, nước trái cây, nước ngọt, nước khoáng hoặc cháo.
5. Không thêm đường, muối hay bất kỳ thành phần nào khác.
6. Cho trẻ uống từng thìa hoặc từng ngụm nhỏ.
7. Cho trẻ uống từ từ và liên tục.
8. Không sử dụng dung dịch đã pha quá thời gian được nhà sản xuất khuyến cáo.
9. Không tiếp tục tự xử trí tại nhà nếu trẻ nôn liên tục, bụng chướng, li bì hoặc không uống được.

Pha sai tỷ lệ có thể làm dung dịch quá đặc hoặc quá loãng, ảnh hưởng đến hiệu quả bù nước.

Vì vậy, khi xử trí tiêu chảy ở trẻ em, phụ huynh tuyệt đối không nên ước lượng lượng nước bằng mắt hoặc tự ý chia gói Oresol.

Những sai lầm thường gặp khi chăm sóc trẻ bị tiêu chảy

Cho trẻ nhịn ăn

Nhiều phụ huynh cho rằng trẻ cần nhịn ăn để đường ruột được nghỉ ngơi. Tuy nhiên, nhịn ăn kéo dài có thể khiến trẻ thiếu năng lượng, mệt mỏi và phục hồi chậm hơn.

Với tiêu chảy ở trẻ em, cần tiếp tục cho trẻ bú hoặc ăn uống phù hợp nếu trẻ vẫn có khả năng dung nạp.

Chỉ cho trẻ uống nước lọc

Nước lọc giúp bổ sung một phần lượng nước trẻ bị mất nhưng không cung cấp đầy đủ chất điện giải theo tỷ lệ phù hợp.

Dung dịch Oresol được pha đúng hướng dẫn thường phù hợp hơn trong việc bù nước và điện giải do tiêu chảy.

Pha Oresol đặc hơn hướng dẫn

Một số phụ huynh cho rằng pha Oresol đặc sẽ giúp trẻ hồi phục nhanh hơn. Đây là cách làm không đúng và có thể gây nguy hiểm.

Oresol phải được pha với đúng lượng nước ghi trên bao bì. Không pha đặc, pha loãng hoặc tự thay đổi công thức.

Tự ý dùng kháng sinh

Kháng sinh chỉ có tác dụng đối với một số trường hợp do vi khuẩn và phải được bác sĩ chỉ định.

Việc sử dụng kháng sinh không phù hợp có thể gây tác dụng phụ, làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột và góp phần làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh.

Dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ

Thuốc cầm tiêu chảy có thể làm giảm số lần đi ngoài nhưng không xử lý được nguyên nhân gây bệnh.

Một số loại thuốc còn không phù hợp với trẻ nhỏ. Vì vậy, phụ huynh không được tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định.

Chờ trẻ mất nước nặng mới đi bệnh viện

Đây là một trong những sai lầm nguy hiểm nhất.

Tiêu chảy ở trẻ em có thể chuyển từ mất nước nhẹ sang mất nước nặng nhanh chóng, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Đưa trẻ đi khám sớm khi có dấu hiệu cảnh báo sẽ giúp hạn chế nguy cơ biến chứng và hỗ trợ quá trình điều trị thuận lợi hơn.

Phòng ngừa tiêu chảy ở trẻ em

Để giảm nguy cơ tiêu chảy ở trẻ em, gia đình cần chú ý bảo đảm vệ sinh trong ăn uống và sinh hoạt hằng ngày.

Một số biện pháp phụ huynh có thể thực hiện gồm:

• Rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến thức ăn.
• Rửa tay trước khi cho trẻ ăn.
• Rửa tay sau khi thay tã.
• Rửa tay sau khi đi vệ sinh.
• Sử dụng nước uống sạch.
• Ăn chín, uống chín.
• Bảo quản thực phẩm đúng cách.
• Không sử dụng thực phẩm đã có dấu hiệu ôi thiu.
• Vệ sinh bình sữa và dụng cụ ăn uống.
• Không dùng chung thìa, cốc hoặc bình sữa chưa được vệ sinh.

Bên cạnh đó, cho trẻ bú mẹ, duy trì chế độ dinh dưỡng phù hợp và tiêm chủng theo lịch cũng góp phần bảo vệ sức khỏe của trẻ.

Vắc xin rotavirus là biện pháp hiệu quả giúp phòng ngừa bệnh do rotavirus, một nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy và nôn ở trẻ nhỏ.

Khi nào có thể tiếp tục theo dõi trẻ tại nhà?

Cha mẹ có thể tiếp tục theo dõi tiêu chảy ở trẻ em tại nhà khi trẻ có đầy đủ các biểu hiện sau:

• Trẻ vẫn tỉnh táo.
• Vẫn chơi hoặc tương tác gần như bình thường.
• Vẫn uống được nước.
• Vẫn bú được.
• Đi tiểu bình thường.
• Không sốt cao.
• Không nôn liên tục.
• Không có máu trong phân.
• Không đau bụng dữ dội.
• Không có dấu hiệu mất nước.

Trong thời gian chăm sóc trẻ tại nhà, phụ huynh cần kiểm tra tình trạng của trẻ thường xuyên.

Nếu số lần đi ngoài tăng, trẻ uống kém, tiểu ít, mắt trũng, môi khô hoặc mệt hơn, cần đưa trẻ đi khám thay vì tiếp tục chờ đợi.

Câu hỏi thường gặp về tiêu chảy ở trẻ em

Trẻ bị tiêu chảy bao lâu thì cần đi khám?

Nếu tình trạng không giảm sau 2–3 ngày, trẻ đi ngoài quá nhiều, phân toàn nước hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám.

Với trẻ dưới 6 tháng tuổi, trẻ sinh non, suy dinh dưỡng hoặc có bệnh nền, cần được thăm khám sớm hơn.

Trẻ bị tiêu chảy có nên uống sữa không?

Trẻ đang bú mẹ nên tiếp tục bú.

Với trẻ dùng sữa công thức hoặc các loại sữa khác, phụ huynh nên duy trì chế độ ăn phù hợp. Nếu trẻ đầy bụng, nôn nhiều hoặc tiêu chảy kéo dài, nên đưa trẻ đi khám để được hướng dẫn.

Không nên tự ý đổi nhiều loại sữa liên tục vì có thể khiến phụ huynh khó xác định nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa.

Trẻ bị tiêu chảy có được ăn cháo không?

Trẻ có thể ăn cháo và các món mềm, dễ tiêu nếu vẫn ăn được.

Phụ huynh nên chia nhỏ bữa, cho trẻ ăn từ từ, không ép ăn và không bắt trẻ nhịn đói.

Có nên dùng men vi sinh khi trẻ bị tiêu chảy?

Men vi sinh không thay thế Oresol và không phải trường hợp nào cũng cần sử dụng.

Hiệu quả có thể phụ thuộc vào loại sản phẩm, chủng vi sinh và tình trạng cụ thể của trẻ. Phụ huynh nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.

Tiêu chảy ở trẻ em khi nào cần cấp cứu?

Cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay khi trẻ có một trong các biểu hiện sau:

• Li bì hoặc khó đánh thức.
• Co giật.
• Không uống được.
• Nôn liên tục.
• Mất nước rõ.
• Tay chân lạnh.
• Không tiểu trong nhiều giờ.
• Phân có máu.
• Đau bụng dữ dội.
• Bụng chướng.
• Khó thở.
• Trẻ phản ứng chậm hoặc bất tỉnh.

Đừng chờ đến khi trẻ mất nước nặng

Tiêu chảy ở trẻ em thường có thể được kiểm soát nếu trẻ được bù nước sớm và theo dõi đúng cách.

Tuy nhiên, trẻ nhỏ có thể mất nước nhanh. Vì vậy, cha mẹ cần quan sát kỹ:

• Lượng nước trẻ uống.
• Khả năng bú mẹ.
• Số lần tiểu.
• Mức độ tỉnh táo.
• Đặc điểm phân.
• Số lần nôn.
• Nhiệt độ cơ thể.
• Các triệu chứng đi kèm.

Hãy ghi nhớ ba nguyên tắc quan trọng khi chăm sóc tiêu chảy ở trẻ em:

• Bù nước sớm bằng Oresol đúng hướng dẫn
• Tiếp tục cho trẻ bú mẹ và ăn uống phù hợp
• Đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm.

Nếu trẻ có biểu hiện mất nước, nôn liên tục, sốt cao, phân có máu, đau bụng dữ dội hoặc li bì, phụ huynh nên đưa trẻ đến Bệnh viện Đa khoa Gia Định hoặc cơ sở y tế gần nhất hoặc có thể đặt lịch khám cho trẻ TRANG-ĐẶT-LỊCH-CỦA-BỆNH-VIỆN để được thăm khám và xử trí kịp thời.